કશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
Email – kishanbhawnani13@gmail.com
ગોંદિયા – ૮ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ ના રોજ, પશ્ચિમ એશિયા ફરી એકવાર વૈશ્વિક ચિંતાનું કેન્દ્ર બન્યું જ્યારે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાન સાથે બે અઠવાડિયાના કામચલાઉ યુદ્ધવિરામની જાહેરાત કરી. આ જાહેરાત સમયમર્યાદાના ૯૦ મિનિટ પહેલા આવી, તે સમયે જ્યારે લશ્કરી મુકાબલો તેની ટોચ પર હતો અને સંસ્કૃતિના અંતની ભયંકર ચેતવણીઓ જારી કરવામાં આવી હતી. આ પગલાથી વૈશ્વિક સ્તરે રાહતનો શ્વાસ લીધો હોવા છતાં, યુદ્ધવિરામના થોડા કલાકો પછી જ ઈરાની તેલ રિફાઇનરી પર થયેલા વિસ્ફોટ અને યુએઈ અને કુવૈતના ખાડી દેશો પર મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલા એ હકીકત પર ભાર મૂકે છે કે આ શાંતિ કાયમી નથી પણ અત્યંત નાજુક છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે આ સમગ્ર વિકાસને સમજવું જરૂરી છે, કારણ કે તે ફક્ત બે દેશો વચ્ચેનો સંઘર્ષ નથી, પરંતુ વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા, રાજદ્વારી સંતુલન અને પ્રાદેશિક શક્તિ ગતિશીલતાનું વ્યાપક પ્રતિબિંબ છે. યુએસ અને ઈરાન વચ્ચેનો આ યુદ્ધવિરામ મૂળભૂત રીતે એક વ્યૂહાત્મક વિરામ છે, કાયમી ઉકેલ નથી. ઈરાનની સુપ્રીમ નેશનલ સિક્યુરિટી કાઉન્સિલે સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ યુદ્ધનો અંત નથી પરંતુ વાટાઘાટોની શક્યતા ખોલવા માટે લેવામાં આવેલું પગલું છે. ઈરાને એ પણ સ્પષ્ટતા કરી છે કે તેની લશ્કરી પ્રવૃત્તિઓ સંપૂર્ણપણે બંધ થશે નહીં, પરંતુ તેના પર હુમલા બંધ થાય છે કે નહીં તેના પર નિર્ભર રહેશે. આમ, આ યુદ્ધવિરામ શરતી છે, એક સંતુલન જ્યાં બંને પક્ષો તેમની લશ્કરી તૈયારી જાળવી રાખીને રાજદ્વારી સંવાદનો માર્ગ શોધી રહ્યા છે. આ જ કારણ છે કે ઈરાને સ્પષ્ટપણે કહ્યું છે કે તે ટ્રિગર ધરાવે છે, જે આ કરારની અસ્થિરતાને પ્રકાશિત કરે છે.
મિત્રો, જો આપણે હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીઃ વૈશ્વિક ઉર્જા રાજકારણનું કેન્દ્ર, તો આ સમગ્ર સંઘર્ષનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું હોર્મુઝની સામુદ્રધુની છે, જેમાંથી વિશ્વના તેલ પુરવઠાનો આશરે ૨૦ ટકા પ્રવાહ વહે છે. અમેરિકાની પ્રાથમિક માંગ આ જળમાર્ગને તાત્કાલિક અને સુરક્ષિત રીતે ખોલવાની રહી છે. ઈરાન સૈદ્ધાંતિક રીતે સંમત થયો છે, પરંતુ લશ્કરી દેખરેખ અને તકનીકી નિયંત્રણ સહિતની શરતો સાથે. આ સૂચવે છે કે ઈરાન આ જળમાર્ગને માત્ર વેપાર માર્ગ તરીકે જ નહીં પરંતુ એક વ્યૂહાત્મક હથિયાર તરીકે જુએ છે. જો હોર્મુઝની સામુદ્રધુની બંધ થાય છે, તો વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં તીવ્ર વધારો, પુરવઠા શૃંખલાઓમાં વિક્ષેપ અને આર્થિક અસ્થિરતા નિશ્ચિત છે. તેથી, આ જળમાર્ગ ખોલવાને સમગ્ર વિશ્વ માટે રાહતનો સંકેત માનવામાં આવી રહ્યો છે.
મિત્રો, જો આપણે ઈરાનની ૧૦ શરતો પર વિચાર કરીએઃ શાંતિ કે વ્યૂહાત્મક દબાણ? આ સમજવા માટે, ઈરાને યુદ્ધવિરામને કાયમી શાંતિમાં પરિવર્તિત કરવા માટે ૧૦-મુદ્દાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો છે, જે ફક્ત લશ્કરી સંઘર્ષનો અંત નહીં, પરંતુ વ્યાપક ભૂ-રાજકીય પુનઃસંતુલન માટે કહે છે. આ શરતોમાં યુએસ પ્રતિબંધો હટાવવા, જપ્ત કરેલી સંપત્તિ પરત કરવી, પુનર્નિર્માણ માટે નાણાકીય સહાય અને યમન, લેબનોન અને ઇરાક જેવા પ્રાદેશિક સંઘર્ષોનો કાયમી ઉકેલ શામેલ છે. ઈરાને પરમાણુ શસ્ત્રો ન વિકસાવવાનું પણ વચન આપ્યું છે, પરંતુ તે યુરેનિયમ સમૃદ્ધ કરવાનો અધિકાર પણ જાળવી રાખે છે. આ તે જગ્યા છે જ્યાં સૌથી મોટો વિવાદ ઉભો થાય છે. અમેરિકા લાંબા સમયથી ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને સમાપ્ત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, જ્યારે ઈરાન તેને તેની સાર્વભૌમત્વનો ભાગ માને છે. યુરેનિયમ સંવર્ધન અંગેના ફારસી અને અંગ્રેજી દસ્તાવેજોમાં તફાવતો આ વાટાઘાટોને વધુ જટિલ બનાવે છે.
મિત્રો, જો આપણે જમીની વાસ્તવિકતા પર વિચાર કરીએઃ યુદ્ધવિરામની જાહેરાત છતાં હુમલાઓ ચાલુ રહે છે, તો ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલાઓના અહેવાલો ચાલુ રહે છે. ઈરાન પર ઈઝરાયલના સતત હુમલાઓ અને ઈરાનની બદલાની કાર્યવાહી સૂચવે છે કે જમીન પર પરિસ્થિતિ હજુ પણ નિયંત્રણમાં નથી. રાજકીય ઘોષણાઓ અને વાસ્તવિક ઘટનાઓ વચ્ચેનો આ વિરોધાભાસ આ સંઘર્ષની જટિલતાને પ્રકાશિત કરે છે. તે એ પણ સ્પષ્ટ કરે છે કે યુદ્ધ ફક્ત બે દેશો સુધી મર્યાદિત નથી પરંતુ ઘણા પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ ખેલાડીઓને સંડોવતો વ્યાપક પ્રાદેશિક સંઘર્ષ બની ગયો છે.
મિત્રો આ સમગ્ર મુદ્દા પર ભારતનો પ્રતિભાવઃ સંતુલિત રાજદ્વારી અને માનવતાવાદી ચિંતા. ભારતે યુદ્ધવિરામનું સ્વાગત કર્યું અને તેને શાંતિ તરફનું સકારાત્મક પગલું ગણાવ્યું. વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટતા કરી કે ભારત હંમેશા વાતચીત અને રાજદ્વારીનું સમર્થક રહ્યું છે. જોકે, ભારતની પ્રાથમિક ચિંતા તેના નાગરિકોની સલામતી છે. ૮ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ ના રોજ, તેહરાનમાં ભારતીય દૂતાવાસે એક કટોકટી સલાહકાર જારી કરીને ઈરાનમાં રહેતા આશરે ૯,૦૦૦ ભારતીયોને દેશ છોડી દેવા વિનંતી કરી. આ પગલું દર્શાવે છે કે ભારત પરિસ્થિતિની ગંભીરતાને સમજે છે અને કોઈપણ સંભવિત ખતરો પહેલાં તેના નાગરિકોને બહાર કાઢવા માંગે છે. આ સક્રિય રાજદ્વારીનું ઉદાહરણ છે.
મિત્રો, જો આપણે યુદ્ધવિરામના મુદ્દા પર ભારતના રાજકીય પ્રતિભાવઃ રાજદ્વારી વિરુદ્ધ રાજકારણને ધ્યાનમાં લઈએ, તો આ આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસની અસર ભારતના આંતરિક રાજકારણ પર પણ પડી છે. મહારાષ્ટ્રના એક પ્રાદેશિક પક્ષના નેતાએ કેન્દ્ર સરકાર અને વડા પ્રધાન પર આકરા પ્રહારો કર્યા, અને કહ્યું કે ભારત આ વૈશ્વિક કટોકટીમાં અસરકારક ભૂમિકા ભજવવામાં નિષ્ફળ ગયું. તેમણે કથિત પાકિસ્તાની મધ્યસ્થીનો ઉલ્લેખ કરીને સરકારની વિદેશ નીતિ પર પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો. જવાબમાં, શાસક પક્ષે આ આરોપોને ફગાવી દીધા, અને કહ્યું કે પરિસ્થિતિની ગંભીરતાને સમજવી જરૂરી છે અને ભારત તેની વ્યૂહાત્મક પ્રાથમિકતાઓ અનુસાર કાર્ય કરી રહ્યું છે. આ ચર્ચા દર્શાવે છે કે વિદેશ નીતિ હવે સ્થાનિક રાજકીય ચર્ચાનો ભાગ બની ગઈ છે.
મિત્રો, જો આપણે યુદ્ધવિરામના મુદ્દામાં પાકિસ્તાનની ભૂમિકા પર વિચાર કરીએઃ રાજદ્વારી તક કે અતિશયોક્તિ? આ યુદ્ધવિરામમાં પાકિસ્તાની વડા પ્રધાન અને સેવા વડાઓની ભૂમિકા વિશે ચર્ચા ચાલી રહી છે. ટ્રમ્પે પોતે દાવો કર્યો હતો કે તેમણે પાકિસ્તાનની વિનંતી પર લશ્કરી કાર્યવાહી અટકાવી હતી.જ્યારે આ દાવાની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ મર્યાદિત છે, ત્યારે તે સ્પષ્ટ છે કે પાકિસ્તાન આ પરિસ્થિતિને રાજદ્વારી તક તરીકે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આ દક્ષિણ એશિયાઈ ભૂરાજનીતિમાં નવા સમીકરણો પણ બનાવી શકે છે. દરમિયાન, પાકિસ્તાન સરહદ નજીક ભારત દ્વારા ર્દ્ગં્છસ્ જારી કરવા અને બંગાળની ખાડીમાં તેના આયોજિત ય્દ્ગજીજી (ય્ઁજી) જામિંગ પરીક્ષણો સૂચવે છે કે આધુનિક યુદ્ધ હવે પરંપરાગત શસ્ત્રો સુધી મર્યાદિત નથી. ઉપગ્રહ સંકેતોને વિક્ષેપિત કરવાની ક્ષમતા ભવિષ્યના યુદ્ધોમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી શકે છે. આ પગલું બદલાતા વૈશ્વિક સુરક્ષા વાતાવરણને અનુરૂપ ભારતની તકનીકી અને વ્યૂહાત્મક તૈયારીઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
મિત્રો, જો આપણે આ સમગ્ર મુદ્દા અને યુદ્ધવિરામને આંતરરાષ્ટ્રીય સંદર્ભમાં ધ્યાનમાં લઈએ, તો વૈશ્વિક અસરો ઊર્જા, અર્થતંત્ર અને રાજદ્વારી પર અસર કરશે. આ સંઘર્ષની અસર ફક્ત પ્રાદેશિક નહીં પરંતુ વૈશ્વિક છે. ઊર્જા પુરવઠો, વેપાર માર્ગો અને નાણાકીય બજારો – બધા એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું ખુલવું કે બંધ થવું તેલના ભાવ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર સીધી અસર કરે છે. વધુમાં, આ સંઘર્ષ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, ઈરાન, ઇઝરાયલ, ગલ્ફ દેશો અને અન્ય શક્તિઓ વચ્ચેના શક્તિ સંતુલનને પણ અસર કરે છે. જો આ યુદ્ધ લંબાય છે, તો તેની અસર વૈશ્વિક મંદી તરફ દોરી શકે છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત સમગ્ર અહેવાલનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળશે કે ૮ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ ના યુદ્ધવિરામથી થોડી રાહત મળે છે, પરંતુ તે કાયમી શાંતિનો સંકેત આપતો નથી. ઈરાન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વચ્ચેનો અવિશ્વાસ, પરમાણુ કાર્યક્રમ પર મતભેદો અને પ્રાદેશિક સંઘર્ષોની જટિલતા આ કરારને અત્યંત નાજુક બનાવે છે. ભારત જેવા દેશો માટે, આ સંતુલિત રાજદ્વારી, નાગરિક સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક તૈયારીનો સમય છે. તે વૈશ્વિક સમુદાયને યાદ અપાવે છે કે કાયમી શાંતિ ફક્ત લશ્કરી શક્તિ દ્વારા જ નહીં, પરંતુ સંવાદ, સહયોગ અને સમજણ દ્વારા શક્ય છે. આમ, આ યુદ્ધવિરામ અંત નથી પરંતુ એક વિરામ છે, એક અંતર છે જેમાં વિશ્વએ નક્કી કરવું પડશે કે તે સંઘર્ષ તરફ આગળ વધશે કે સહકાર તરફ.
