તંત્રીની કલમે….
ભારતીય સંસદીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં લોકસભાના અધ્યક્ષનું પદ અત્યંત ગરિમામય અને નિષ્પક્ષતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. જ્યારે પણ આ પદ પર બેઠેલી વ્યક્તિ વિરુદ્ધ અવિશ્વાસની દરખાસ્ત લાવવામાં આવે છે, ત્યારે તે અત્યંત ગંભીર બંધારણીય કવાયત ગણાય છે. જોકે, ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ના વર્તમાન રાજકીય માહોલમાં વિપક્ષ દ્વારા લોકસભા અધ્યક્ષ ઓમ બિરલા વિરુદ્ધ જે રીતે અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો, તેણે ગંભીરતાને બદલે એક હાસ્યાસ્પદ સ્થિતિનું નિર્માણ કર્યું છે. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ માત્ર વિપક્ષની ઉતાવળ જ નહીં, પરંતુ તેમની અંદર રહેલી ગાઢ અરાજકતા અને હોમવર્કનો અભાવ પણ છતો કરે છે. કોઈ પણ મોટા આંદોલન કે પ્રસ્તાવ માટે પૂર્વતૈયારી અનિવાર્ય હોય છે, પરંતુ અહીં તો વિપક્ષે પાયાની વિગતોમાં જ એટલી મોટી ભૂલ કરી છે કે તેમની વિશ્વસનીયતા સામે મોટા પ્રશ્નાર્થ ચિહ્નો ઊભા થયા છે.
આ ફિયાસ્કાનો સૌથી મોટો અને આઘાતજનક પાસું પ્રસ્તાવની નોટિસમાં રહેલી તારીખની ભૂલ છે. જે સમયે સમગ્ર દેશ ૨૦૨૬ના વર્ષમાં જીવી રહ્યો છે અને સંસદીય કાર્યવાહી ચાલી રહી છે, ત્યારે વિપક્ષી સાંસદો દ્વારા સબમિટ કરવામાં આવેલી નોટિસમાં ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ના વર્ષનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. આ કોઈ નાની લિપિની ભૂલ નથી, પરંતુ તે વિપક્ષી છાવણીમાં પ્રવર્તતી ગંભીર બેદરકારીનું પ્રમાણ છે. જ્યારે તમે દેશના સર્વોચ્ચ ગૃહના અધ્યક્ષને હટાવવા માટે ૧૧૮ સાંસદોના હસ્તાક્ષર સાથે દસ્તાવેજ રજૂ કરતા હોવ, ત્યારે તેમાં વર્ષની ભૂલ રહી જવી એ બાબત સાબિત કરે છે કે પ્રસ્તાવ તૈયાર કરનારા નેતાઓ કે તેના પર સહી કરનારા સાંસદોમાંથી કોઈએ પણ તેને ધ્યાનથી વાંચવાની તસ્દી લીધી નથી. આ પ્રકારનું બેજવાબદાર વર્તન માત્ર શાસક પક્ષને ટીકા કરવાની તક જ નથી આપતું, પરંતુ સામાન્ય જનતામાં પણ વિપક્ષની છબી એક બિનઅનુભવી જૂથ જેવી ઊભી કરે છે.
બીજી તરફ, આ અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવથી વિપક્ષી એકતાના દાવાઓ પણ સરેઆમ પોકળ સાબિત થયા છે. વિપક્ષી ગઠબંધન જેને વારંવાર એકજૂથ બતાવવાનો પ્રયાસ થાય છે, તેમાં ફરી એકવાર મોટી તિરાડ જોવા મળી છે. મમતા બેનર્જીની આગેવાની હેઠળની તૃણમૂલ કોંગ્રેસે આ પ્રસ્તાવથી સત્તાવાર રીતે દૂરી બનાવી લીધી છે. તૃણમૂલ કોંગ્રેસના સાંસદોએ આ નોટિસ પર હસ્તાક્ષર કર્યા નથી, જે સ્પષ્ટ કરે છે કે વિપક્ષના તમામ પક્ષો કોઈ એક મુદ્દે સંમત નથી. જ્યારે ગઠબંધનના મુખ્ય પક્ષો જ એકબીજાના નિર્ણયો સાથે સૂર પુરાવી શકતા ન હોય, ત્યારે તે સરકાર સામે પડકાર ફેંકવાને બદલે પોતે જ આંતરિક વિખવાદમાં ફસાયેલા હોવાનો સંકેત આપે છે. વિપક્ષી એકતાના લીરેલીરા ત્યારે ઉડ્યા જ્યારે ખબર પડી કે રાહુલ ગાંધીએ પોતે આ નોટિસ પર સહી કરી નથી. જે નેતા સમગ્ર આંદોલનનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા હોય અને સંસદમાં હંગામો મચાવી રહ્યા હોય, તેઓ જ જ્યારે લેખિત જવાબદારી લેવામાં પીછેહઠ કરે ત્યારે તેમની રણનીતિ પર સવાલ ઉઠવો સ્વાભાવિક છે.
ઐતિહાસિક રીતે જોઈએ તો ભારતીય સંસદમાં અત્યાર સુધી ક્યારેય કોઈ અધ્યક્ષ વિરુદ્ધનો અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવ સફળ રહ્યો નથી. ૧૯૫૪માં જી.વી. માવલંકર વિરુદ્ધનો પ્રસ્તાવ હોય કે ૧૯૮૭માં બલરામ જાખડ વિરુદ્ધનો, આ તમામ પ્રયાસો અંતે નિષ્ફળ જ રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિમાં વિપક્ષે સમજવાની જરૂર હતી કે જ્યારે તમારી પાસે પૂરતી સંખ્યા નથી અને ગઠબંધનમાં પણ વિખવાદ છે, ત્યારે આવા પ્રસ્તાવ લાવવા એ માત્ર આત્મઘાતી પગલું સાબિત થઈ શકે છે. ઓમ બિરલા વિરુદ્ધના આ પ્રસ્તાવમાં જે રીતે ટેકનિકલ ખામીઓ રહી ગઈ છે, તેનાથી સંસદમાં વિપક્ષની મજાક ઉડી છે. તે સ્પષ્ટ કરે છે કે વિપક્ષ માત્ર હેડલાઈન્સ મેળવવા માટે અથવા સંસદની કાર્યવાહીમાં અવરોધ ઊભો કરવા માટે આવા હથકંડા અપનાવે છે.
અંતે, લોકશાહીમાં મજબૂત વિપક્ષનું હોવું અનિવાર્ય છે, પરંતુ તે મજબૂતી સતર્કતા અને જવાબદારીમાંથી આવે છે. માત્ર બૂમરાણ મચાવવાથી કે ઉતાવળમાં અવિચારી પ્રસ્તાવો લાવવાથી સરકારને ભીંસમાં મૂકી શકાતી નથી. વિપક્ષે આ ફિયાસ્કામાંથી પાઠ લેવો જોઈએ કે સંસદીય કાર્યવાહી એ કોઈ રમત નથી. તારીખોની ભૂલ અને સાથી પક્ષોનો અસહકાર એ બાબતનું સૂચન કરે છે કે વિપક્ષે પહેલા પોતાનું ઘર સંભાળવાની જરૂર છે. જો તેઓ એક સામાન્ય નોટિસ પણ સાચી રીતે તૈયાર કરી શકતા ન હોય, તો દેશ ચલાવવા માટેની ગંભીરતાના તેમના દાવા પર પ્રજા કેવી રીતે વિશ્વાસ મૂકી શકે? આ પ્રકરણ વિપક્ષ માટે આત્મમંથનનો વિષય છે, કારણ કે આમાં હાર માત્ર આંકડાઓની નથી થઈ, પણ નૈતિકતા અને વ્યાવસાયિકતાની પણ થઈ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
