તંત્રીની કલમે….
ભારતીય લોકશાહી તેના અમૃતકાળમાં પ્રવેશી ચૂકી છે ત્યારે દેશની રાજનીતિમાં બે વિરોધાભાસી પ્રવાહો સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહ્યા છે. એક તરફ ‘વિકસિત ભારત’નો સંકલ્પ અને ટેકનોલોજી આધારિત આધુનિક વહીવટની વાતો છે, તો બીજી તરફ સદીઓ જૂની જ્ઞાતિ વ્યવસ્થા અને વંશવાદના મૂળિયાં હજુ પણ એટલા જ ઊંડા છે. આજના બદલાતા યુગમાં એ પ્રશ્ન અત્યંત પ્રસ્તુત બન્યો છે કે શું ભારત ખરેખર વંશવાદ અને જ્ઞાતિના સમીકરણોમાંથી મુક્ત થઈને માત્ર વિકાસના એજન્ડા પર આગળ વધી રહ્યું છે? ભારતીય ચૂંટણીઓની વાસ્તવિકતા એ છે કે ભલે નેતાઓ મંચ પરથી વિકાસની મોટી વાતો કરે, પરંતુ ટિકિટની વહેંચણી વખતે જે-તે વિસ્તારની જ્ઞાતિની વસ્તી ગણતરી જ નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે આપણે માનસિક રીતે હજુ પણ સામાજિક વિભાજનમાંથી બહાર આવી શક્યા નથી. વંશવાદની રાજનીતિ ભારત માટે કોઈ નવી વાત નથી. દાયકાઓ સુધી ભારતના રાજકીય ફલક પર અમુક ચોક્કસ પરિવારોનો જ દબદબો રહ્યો છે. આ વંશવાદ માત્ર રાષ્ટ્રીય સ્તરના પક્ષો પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ પ્રાદેશિક પક્ષોમાં તો તે વટવૃક્ષ બની ચૂક્યો છે. જ્યારે રાજનીતિમાં યોગ્યતા (મેરિટ) ના બદલે માત્ર જન્મના આધારે હોદ્દાઓ નક્કી થાય છે, ત્યારે લોકશાહીની મૂળભૂત ભાવના જોખમાય છે. જોકે, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં જનતાની જાગૃતિને કારણે વંશવાદ સામે એક મોટો વિરોધ ઉભો થયો છે. મતદારો હવે માત્ર અટક જોઈને નહીં, પણ કામ જોઈને મત આપતા થયા છે. અનેક રાજ્યોમાં પ્રચંડ તાકાત ધરાવતા રાજકીય પરિવારોને જનતાએ નકારી કાઢ્યા છે, જે શુભ સંકેત છે. છતાં, શું આપણે તેને સંપૂર્ણ મુક્તિ કહી શકીએ? કદાચ નહીં, કારણ કે જૂના વંશવાદી પરિવારોના સ્થાને હવે નવા રાજકીય પરિવારો ઉભા થઈ રહ્યા છે.
જ્ઞાતિ આધારિત રાજકારણ એ ભારતીય લોકશાહીનો સૌથી જટિલ હિસ્સો છે. આઝાદીના સાત દાયકા પછી પણ આપણે ચૂંટણી પૂર્વે ’જ્ઞાતિ સંમેલનો’ અને ’જ્ઞાતિના ગણિત’માં અટવાયેલા રહીએ છીએ. રાજકીય પક્ષો પોતાના ફાયદા માટે જ્ઞાતિઓને અંદરોઅંદર લડાવવામાં કે પછી પોતાની તરફેણમાં કરવા માટે જે રીતે વ્યૂહરચના બનાવે છે, તે વિકાસના એજન્ડાને પાછળ ધકેલી દે છે. જ્યારે શિક્ષણ, આરોગ્ય અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવા મુદ્દાઓ ગૌણ બની જાય અને કઈ જ્ઞાતિને કેટલું પ્રતિનિધિત્વ મળ્યું તે મુખ્ય ચર્ચાનો વિષય બને, ત્યારે સમજવું જોઈએ કે લોકશાહી હજુ પરિપક્વ થઈ નથી. જોકે, આશાનું કિરણ એ છે કે યુવા પેઢી હવે જ્ઞાતિના વાડાઓમાંથી બહાર નીકળવા માંગે છે. આજના યુવાનને અનામત કે જ્ઞાતિવાદ કરતા રોજગારી અને ઉદ્યોગ સાહસિકતામાં વધુ રસ છે.
વિકાસનો એજન્ડા ત્યારે જ ખરેખર સફળ ગણાય જ્યારે તે સમાજના છેલ્લા વ્યક્તિ સુધી પહોંચે, પછી તે ગમે તે જ્ઞાતિ કે ધર્મનો હોય. ’સૌનો સાથ, સૌનો વિકાસ’ જેવા સૂત્રો કાગળ પર સારા લાગે છે, પણ તેનો અમલ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે રાજનીતિમાંથી જ્ઞાતિનું ઝેર ઓછું થાય. સરકારની યોજનાઓ જ્યારે લાભાર્થીની જ્ઞાતિ જોયા વગર સીધી તેના બેંક ખાતામાં પહોંચે છે, ત્યારે તે ખરા અર્થમાં વંશવાદ અને ભ્રષ્ટાચાર પર પ્રહાર કરે છે. ભારત જેવા વિવિધતા ધરાવતા દેશમાં સામાજિક ન્યાય અનિવાર્ય છે, પરંતુ સામાજિક ન્યાયના નામે જ્ઞાતિવાદની ખેતી કરવી તે દેશના ભવિષ્ય માટે જોખમી છે.
શું ભારત ખરેખર આ બુરાઈઓમાંથી મુક્ત થઈ રહ્યું છે? તેનો જવાબ ‘હા’ અને ‘ના’ બંનેમાં છે. આપણે પરિવર્તનના સંક્રમણ કાળમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છીએ. એક તરફ એવો વર્ગ છે જે મક્કમપણે માને છે કે માત્ર વિકાસ જ એકમાત્ર માપદંડ હોવો જોઈએ, તો બીજી તરફ રાજકીય મજબૂરીઓ નેતાઓને ફરી ફરીને જ્ઞાતિવાદના શરણે લઈ જાય છે. વંશવાદ વિરુદ્ધનો પ્રહાર અત્યારે જેટલો તેજ છે એટલો પહેલા ક્યારેય નહોતો. જે નેતાઓ પોતાના સંતાનોને ગાદી સોંપવા માંગે છે, તેમણે હવે જનતા વચ્ચે જઈને પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરવી પડે છે, માત્ર વારસો પૂરતો નથી.
ભારતે જો ખરેખર વિશ્વગુરુ બનવું હોય તો રાજનીતિમાં યોગ્યતાવાદ (મેરિટોક્રસી) ને પ્રાધાન્ય આપવું જ પડશે. જ્યાં સુધી ટિકિટ વિતરણથી લઈને મંત્રીમંડળની રચનામાં જ્ઞાતિના સમીકરણોનું પલ્લું નમેલું રહેશે, ત્યાં સુધી વિકાસની ગતિમાં અવરોધ આવતો રહેશે. જનતાએ પણ જ્ઞાતિના ચશ્મા ઉતારીને નેતાઓની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવું પડશે. વંશવાદ અને જ્ઞાતિવાદ એ લોકશાહીને લાગેલી ઉધઈ છે, જે તેને અંદરથી ખોખલી કરે છે. ભારત આ મુક્તિ તરફ ડગ માંડી ચૂક્યું છે, પણ મંઝિલ હજુ દૂર છે. જાગૃત નાગરિક તરીકે આપણી ફરજ છે કે આપણે એવા નેતૃત્વને પ્રોત્સાહન આપીએ જે જ્ઞાતિના વાડાઓ તોડીને રાષ્ટ્રના હિતમાં વિચારતું હોય. વિકાસનો એજન્ડા ત્યારે જ વિજયી બનશે જ્યારે તે વંશવાદના અંધકારને ચીરીને દેશના દરેક ખૂણે પ્રકાશ ફેલાવશે.
નરેન્દ્ર જોષી
