તંત્રીની કલમે….
ભારતીય લોકશાહીના પાયામાં મતદાર અને તેનો પવિત્ર મતાધિકાર રહેલો છે, પરંતુ આ મતાધિકારનો સાચો ઉપયોગ ત્યારે જ શક્ય બને છે જ્યારે દેશની મતદાર યાદી સંપૂર્ણપણે ભૂલરહિત, પારદર્શક અને અદ્યતન હોય. ૨૦ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ના રોજ ભારતીય ચૂંટણી પંચ દ્વારા લેવામાં આવેલો ૨૨ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં મતદાર યાદી સુધારણા એટલે કે સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝનનો આદેશ એક અત્યંત પ્રશંસનીય અને દૂરંદેશીભર્યું પગલું છે. એપ્રિલ મહિનાથી શરૂ થનારી આ વ્યાપક પ્રક્રિયા માત્ર એક વહીવટી કવાયત નથી, પરંતુ તે દેશની લોકતાંત્રિક વ્યવસ્થાને વધુ ઊર્જાવાન અને વિશ્વસનીય બનાવવાની દિશામાં લેવાયેલું એક મક્કમ સોપાન છે. જ્યારે આપણે આગામી મહત્વની ચૂંટણીઓ તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ, ત્યારે મતદાર યાદીમાં રહેલી નાની-મોટી ક્ષતિઓ દૂર કરવી એ રાષ્ટ્રીય હિતમાં અનિવાર્ય બની જાય છે.
કોઈપણ લોકશાહીની સફળતાનો મુખ્ય માપદંડ તેની ચૂંટણી પ્રક્રિયાની નિષ્પક્ષતા છે. મતદાર યાદીમાં જોવા મળતા ડુપ્લીકેટ નામો, મૃત પામેલા વ્યક્તિઓના નામનું ચાલુ રહેવું અથવા તો રહેઠાણ બદલી ચૂકેલા મતદારોના નામો હજુ પણ જૂના મતદાન મથકો પર હોવા જેવી બાબતો ઘણીવાર શંકા જન્માવે છે. ચૂંટણી પંચે આ ગંભીર પાસાને ધ્યાનમાં રાખીને જ ૨૨ રાજ્યોમાં એકસાથે આ સઘન ઝુંબેશ છેડવાનો નિર્ણય લીધો છે. સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝનનો અર્થ એ છે કે વહીવટી તંત્રના પ્રતિનિધિઓ ઘરે-ઘરે જઈને મતદારોની વિગતોની ચકાસણી કરશે. આ પદ્ધતિમાં ભૂલની શક્યતા નહિવત રહે છે અને જે નવા યુવાનો ૧૮ વર્ષની વય વટાવી ચૂક્યા છે, તેઓને પણ લોકશાહીના આ મહાપર્વમાં જોડાવવાની ત્વરિત તક મળે છે. આ પ્રક્રિયાથી એ સુનિશ્ચિત થશે કે કોઈપણ પાત્ર મતદાર પોતાના અધિકારથી વંચિત ન રહે અને કોઈપણ અપારદર્શક તત્વ યાદીમાં સ્થાન ન પામે. આર્થિક દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, પારદર્શક ચૂંટણી પ્રક્રિયા દેશના વિકાસ સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે. જ્યારે શાસન વ્યવસ્થા પ્રત્યે લોકોનો વિશ્વાસ વધે છે, ત્યારે દેશમાં રાજકીય સ્થિરતા આવે છે અને તે રોકાણકારો માટે પણ હકારાત્મક સંકેત છે. બીએસઈ જેવા બજારના સંકેતો પણ ઘણીવાર દેશની રાજકીય સ્થિરતા અને લોકશાહીની મજબૂતી પર આધારિત હોય છે. ચૂંટણી પ્રક્રિયા પાછળ સરકાર દ્વારા રૂ કરોડોનો ખર્ચ કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે ખર્ચનો શ્રેષ્ઠ વળતર ત્યારે જ ગણાય જ્યારે દરેક મત સાચો હોય અને દરેક મતદાર પ્રમાણિક હોય. આ સુધારણા પ્રક્રિયામાં આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ પણ કરવામાં આવનાર છે, જે ડિજિટલ ઇન્ડિયાના વિઝનને વધુ વેગ આપશે. મતદાર યાદીનું શુદ્ધિકરણ એટલે ભ્રષ્ટાચાર મુક્ત ચૂંટણી તરફનું પ્રથમ ડગલું.
દેશના ૨૨ રાજ્યોમાં ફેલાયેલી આ પ્રક્રિયા વહીવટી તંત્ર માટે પણ એક મોટી કસોટી સમાન છે. એપ્રિલની ગરમીમાં સરકારી કર્મચારીઓ જ્યારે ઘર-ઘરની મુલાકાત લેશે, ત્યારે નાગરિકોની પણ એ ફરજ બને છે કે તેઓ સંપૂર્ણ સહકાર આપે. ઘણીવાર જોવા મળે છે કે લોકો પોતાની વિગતો અપડેટ કરવામાં આળસ કરે છે, પરંતુ જ્યારે ચૂંટણીનો સમય આવે ત્યારે નામ ન હોવાની ફરિયાદ કરે છે. આ વખતે ચૂંટણી પંચે જે સક્રિયતા દાખવી છે, તેને જનતાએ આવકારવી જોઈએ. એક સક્ષમ લોકશાહી માટે જાગૃત મતદાર અને સક્રિય ચૂંટણી પંચ બંનેના સમાન પ્રયાસો જરૂરી છે. જો મતદાર યાદીમાં એક પણ ખોટું નામ હટે છે, તો તે લોકશાહીનીપવિત્રતામાં અનેરો વધારો કરે છે.
છેલ્લે, લોકશાહી એ માત્ર મતદાનના દિવસે જાગવાની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ તે સતત ચાલતી એક જવાબદારી છે. ચૂંટણી પંચનો આ નિર્ણય એ વાતની સાબિતી છે કે ભારત પોતાની ચૂંટણી પ્રક્રિયાને વિશ્વમાં સર્વોત્તમ બનાવવા માટે કટિબદ્ધ છે. ૨૦ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬નો આ આદેશ આવનારા વર્ષોમાં ભારતીય રાજનીતિની તંદુરસ્તી નક્કી કરશે. સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન દ્વારા જ્યારે નવી અને શુદ્ધ યાદી બહાર આવશે, ત્યારે તે માત્ર કાગળ પરના નામો નહીં હોય, પરંતુ તે ભારતના ઉજ્જવળ ભવિષ્યના ઘડવૈયાઓની યાદી હશે. લોકશાહીના આ મજબૂત પાયા પર જ એક સમૃદ્ધ અને સશક્ત ભારતની ઈમારત ચણી શકાશે. હવે સમય છે કે દરેક નાગરિક આ ઝુંબેશમાં જોડાઈને ભારતની લોકતાંત્રિક ગરિમાને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જાય.
નરેન્દ્ર જોષી
