તંત્રીની કલમે….
ભારત આજે જ્યારે તેનો ૭૭મો પ્રજાસત્તાક દિન ઉજવી રહ્યો છે, ત્યારે લાલ કિલ્લાની પ્રાચીરથી લહેરાતો ત્રિરંગો માત્ર એક રાષ્ટ્રીય પ્રતીક નથી, પણ ૧૪૦ કરોડ ભારતીયોના અતૂટ વિશ્વાસ અને લોકશાહી પ્રત્યેની અતુલ્ય શ્રદ્ધાનો જીવંત દસ્તાવેજ છે. ૧૯૫૦માં આજના દિવસે જ્યારે ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરના નેતૃત્વમાં તૈયાર થયેલું બંધારણ અમલમાં આવ્યું, ત્યારે ભારતે માત્ર બ્રિટિશ કાયદાઓનો ત્યાગ નહોતો કર્યો, પરંતુ એક એવા નવા યુગના શપથ લીધા હતા જ્યાં સત્તા કોઈ વંશપરંપરાગત રાજાના હાથમાં નહીં, પણ જનતા દ્વારા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિ એટલે કે ’પ્રજા’ના હાથમાં હશે. ’પ્રજાસત્તાક’નો સાચો અને ગહન અર્થ એ છે કે રાષ્ટ્રનો સર્વોચ્ચ વડો એક સામાન્ય નાગરિક હોઈ શકે છે, અને શાસનનું કેન્દ્રબિંદુ જનતાનું કલ્યાણ છે.
૭૬ વર્ષના આ લાંબા પ્રવાસમાં ભારતે ટેકનોલોજી, સંરક્ષણ અને અર્થતંત્રમાં હરણફાળ ભરી છે, પરંતુ ૨૦૨૬ના ઉંબરે ઉભા રહીને આપણે એ વિચારવું અનિવાર્ય છે કે શું આ પ્રજાસત્તાક તેના મૂળભૂત લક્ષ્યોને ખરા અર્થમાં ફળીભૂત કરી શક્યું છે? બંધારણના આમુખમાં કંડારેલા ન્યાય, સ્વતંત્રતા અને સમાનતાના આદર્શો આજે કેટલા અંશે જમીની સ્તરે પહોંચ્યા છે, તે ચર્ચાનો વિષય છે. આપણે હંમેશા આપણા અધિકારોની માંગણી કરીએ છીએ, પરંતુ મૂળભૂત ફરજો પ્રત્યેની આપણી ઉદાસીનતા ચિંતાજનક છે. રાષ્ટ્રધ્વજનું સન્માન કરવું, વૈજ્ઞાનિક અભિગમ કેળવવો અને જાહેર મિલકતનું રક્ષણ કરવું એ માત્ર કાયદો નથી, પણ એક નાગરિક તરીકેનો ધર્મ છે. સાચું પ્રજાસત્તાક ત્યારે જ જીવંત બનશે જ્યારે દરેક નાગરિક પોતાની ફરજને સેવામાં પરિવર્તિત કરશે અને સત્તા ’શાસન’ કરવાને બદલે ’સેવા’નું માધ્યમ બનશે.
વર્તમાન રાજકીય પરિદ્રશ્ય તરફ નજર કરીએ તો, ભારત આજે એક મહત્વપૂર્ણ સંક્રાંતિકાળમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. મોદી રકારના છેલ્લા ૧૧ વર્ષના શાસનકાળમાં દેશે આર્થિક અને વ્યુહાત્મક ક્ષેત્રે અનેક સીમાચિહ્નો હાંસલ કર્યા છે. ’વિકસિત ભારત ૨૦૪૭’ના વિઝન સાથે સરકાર આર્થિક સુધારા, ડિજિટલ ક્રાંતિ અને આંતરમાળખાકીય સુવિધાઓમાં અભૂતપૂર્વ રોકાણ કરી રહી છે. આર્થિક વિશ્લેષણો મુજબ, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ ના અંત સુધીમાં ભારત વિશ્વની ચોથી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવાની અત્યંત નજીક છે અને આગામી બે વર્ષમાં ત્રીજું સ્થાન પ્રાપ્ત કરવાના મક્કમ લક્ષ્ય સાથે આગળ વધી રહ્યું છે. કલમ ૩૭૦ની નાબૂદી, વકફ બોર્ડમાં સુધારાની પ્રક્રિયા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના મામલે શૂન્ય સહિષ્ણુતા જેવી બાબતોએ સરકારની લોકપ્રિયતામાં વધારો કર્યો છે.
જોકે, લોકશાહીના સિક્કાની બીજી બાજુ વિપક્ષના તીખા તેવર અને આક્ષેપો છે. કોંગ્રેસ સહિતના વિપક્ષી દળો સતત એવો સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે કે શું વિકાસની આ દોડમાં લોકશાહી સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા જોખમાઈ રહી છે? ન્યાયતંત્ર અને તપાસ એજન્સીઓના કાર્યક્ષેત્રમાં રાજકીય હસ્તક્ષેપના આક્ષેપો લોકશાહીના ચોથા સ્તંભ સમાન મીડિયા અને બૌદ્ધિક વર્ગમાં ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યા છે. ૨૦૨૬માં યોજાનાર લોકસભા બેઠકોનું સીમાંકન રાજકીય ગરમાવો વધારી રહ્યું છે. ઉત્તર ભારતના રાજ્યોમાં વસ્તી વધારાને કારણે બેઠકો વધવાની શક્યતા અને દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોની પ્રતિનિધિત્વ ઘટવાની ચિંતા – આ બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ આજના સમયની સૌથી મોટી રાજકીય કસોટી છે. વિપક્ષનું માનવું છે કે માત્ર આર્થિક આંકડાઓથી પ્રગતિ નથી માપી શકાતી; અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને લઘુમતીઓના અધિકારોનું રક્ષણ પણ પ્રજાસત્તાકનો આત્મા છે.
આ સંજોગોમાં ન્યાયી દૃષ્ટિકોણ શું હોઈ શકે? કોઈપણ ગતિશીલ લોકશાહીમાં મજબૂત સરકારની સાથે સજાગ વિપક્ષનું હોવું અનિવાર્ય છે. મોદી સરકારના સાહસિક નિર્ણયો રાષ્ટ્રીય હિતમાં હોઈ શકે છે, પરંતુ તે પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને સર્વસંમતિનો અભાવ ઘણીવાર વિવાદોને જન્મ આપે છે. બીજી તરફ, વિપક્ષે પણ માત્ર ’વિરોધ ખાતર વિરોધ’ કરવાની વૃત્તિ છોડીને રચનાત્મક વિકલ્પો અને સચોટ તથ્યો સાથે જનતાની વચ્ચે જવું જોઈએ. સંસદમાં તંદુરસ્ત ચર્ચાઓના સ્થાને થતો હોબાળો અને બહિષ્કાર અંતે તો પ્રજાના ટેક્સના પૈસા અને લોકશાહીના સમયનો વ્યય છે. રાજકારણ એ માત્ર ’સંખ્યાની રમત’ નથી, પરંતુ તે ’લોકકલ્યાણની નીતિ’ હોવી જોઈએ.
સત્ય એ છે કે ભારતની લોકશાહી અત્યંત પરિપક્વ છે, પરંતુ તેમાં શુદ્ધિકરણની સતત જરૂર રહે છે. સરકારની યોજનાઓ છેવાડાના માનવી સુધી પહોંચે તે જરૂરી છે, પણ સાથે જ એ પણ સુનિશ્ચિત થવું જોઈએ કે ન્યાય માત્ર કાયદાના પુસ્તકોમાં જ નહીં, પણ ગરીબની ઝૂંપડીમાં પણ અનુભવાય. રાજકીય પક્ષોએ જ્ઞાતિવાદ, પ્રાદેશિકવાદ અને મફતની લહાણીથી ઉપર ઉઠીને ’પરફોર્મન્સ’ અને ’પારદર્શિતા’ના આધારે સ્પર્ધા કરવી જોઈએ. સીમાંકન જેવા મુદ્દાઓમાં સંઘીય માળખાને કોઈ આંચ ન આવે અને દેશની એકતા અખંડિત રહે તે જોવાની જવાબદારી સત્તાધારી પક્ષની છે.
આ પ્રજાસત્તાક દિને આપણે એક રાષ્ટ્ર તરીકે આત્મચિંતન કરવાની જરૂર છે. બંધારણ એ માત્ર કાગળ પર લખાયેલા શબ્દો નથી, પરંતુ તે રાષ્ટ્રનો જીવંત શ્વાસ છે. જો આપણે સહિષ્ણુતા, ભાઈચારો અને નૈતિકતાને આપણા જાહેર અને વ્યક્તિગત જીવનમાં ઉતારીશું, તો જ ડૉ. આંબેડકર અને મહાત્મા ગાંધીનું સ્વપ્ન સાકાર થશે. ચાલો, આ પવિત્ર અવસરે તિરંગાની સાક્ષીએ સંકલ્પ લઈએ કે આપણે એવા નાગરિક બનીશું જે અધિકારોની સાથે પોતાની ફરજોને પણ સર્વોપરી માને. પ્રજાસત્તાકની ગરિમા ત્યારે જ જળવાશે જ્યારે બહુમતીનું શાસન વિપક્ષના અવાજને દબાવવાને બદલે તેમને સાથે લઈને ચાલવાની ઉદારતા બતાવશે. રાષ્ટ્રહિતમાં લેવાયેલા કઠોર નિર્ણયો અને લોકતાંત્રિક મર્યાદાઓ વચ્ચેનું આદર્શ સંતુલન જ ભારતને સાચા અર્થમાં ’વિશ્વગુરુ’ બનાવશે.
નરેન્દ્ર જોષી
