તંત્રીની કલમે….
આજના પરિવર્તનશીલ વૈશ્વિક યુગમાં જ્યારે પશ્ચિમ એશિયાના દેશો વચ્ચે યુદ્ધના વાદળો ઘેરાયેલા છે ત્યારે સમગ્ર વિશ્વની નજર ભારતની ભૂમિકા પર ટકેલી છે. એક તરફ ઈઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચેનો સંઘર્ષ જ્યારે બીજી તરફ લેબનોન અને ગાઝાની વિકટ પરિસ્થિતિ, આ સમગ્ર ઘટનાક્રમે વિશ્વના અર્થતંત્રને હચમચાવી દીધું છે. આવા સમયે ભારત પોતાની વિદેશ નીતિ અને આર્થિક કુનેહના જોરે કેવી રીતે સ્થિરતા જાળવી રહ્યું છે તે સમગ્ર વિશ્વ માટે એક અભ્યાસનો વિષય બન્યો છે. ભારતની રણનીતિનું મુખ્ય પાસું ‘વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા’ છે, જેનો અર્થ એ છે કે ભારત કોઈ પણ જૂથવાદમાં જોડાયા વગર પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોને સર્વોપરી રાખીને નિર્ણય લે છે.
પશ્ચિમ એશિયામાં સર્જાયેલા તણાવને કારણે જ્યારે આખી દુનિયા ઈંધણના ભાવવધારા અને પુરવઠા ખોરવાઈ જવાની સમસ્યાથી ઝઝૂમી રહી છે ત્યારે ભારત સરકારની સતર્કતાએ દેશને મોટી મુશ્કેલીમાંથી ઉગારી લીધો છે. ભારતે પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે રશિયા અને મધ્ય એશિયાના દેશો સાથેના સંબંધોને મજબૂત કરીને ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં આવતા મોટા આંચકાઓને ખાળી દીધા છે. આર્થિક મોરચે જોતા ભારતનું વિદેશી મુદ્રા ભંડાર આજે અત્યંત મજબૂત છે, જે કોઈ પણ આકસ્મિક આર્થિક સંકટ સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંકે પણ ફુગાવાને નિયંત્રિત રાખવા માટે જે સાવચેતીભર્યા પગલાં લીધા છે તે આજના સમયમાં અત્યંત પ્રશંસનીય છે.
રાજદ્વારી સ્તરે ભારતની ભૂમિકા એક મધ્યસ્થી અને શાંતિદૂત જેવી રહી છે. ભારતે હંમેશા સંવાદ અને મુત્સદ્દીગીરીનો પક્ષ લીધો છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ અનેક મંચો પરથી સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે આ યુગ યુદ્ધનો નથી, અને સમસ્યાઓનો ઉકેલ યુદ્ધના મેદાનમાં નહીં પરંતુ ચર્ચાઓના ટેબલ પર જ શક્ય છે. ભારતની આ અભિવ્યક્તિને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખૂબ જ માન મળ્યું છે, જેને કારણે આજે ભારત ‘ગ્લોબલ સાઉથ’ એટલે કે વિકાસશીલ દેશોનો અવાજ બનીને ઉભર્યું છે. પશ્ચિમના દેશો અને અરબ દેશો બંને સાથે ભારતનો વિશ્વાસપાત્ર સંબંધ ભારતની રાજદ્વારી પરિપક્વતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
આ સંકટના સમયમાં ભારત માત્ર પોતાની સુરક્ષા નથી કરતું, પરંતુ માનવતાવાદી અભિગમ પણ અપનાવી રહ્યું છે. જ્યાં જરૂર પડી છે ત્યાં ભારતે માનવીય સહાય મોકલી છે અને પોતાના નાગરિકોને સુરક્ષિત રીતે વતન પરત લાવવામાં પણ કોઈ કસર છોડી નથી. આ બધી જ બાબતો સાબિત કરે છે કે ભારતની વિદેશ નીતિ માત્ર સૈદ્ધાંતિક નથી પરંતુ તે વ્યવહારિક છે અને લોકોના હિતને પ્રાથમિકતા આપે છે. ભારતની લોકશાહી અને સ્થિર સરકારનું માળખું આજે સમગ્ર વિશ્વ માટે આદર્શ બની ગયું છે.
ભવિષ્યના પડકારોને જોતા કહી શકાય કે જો આ તણાવ હજુ વધશે તો પણ ભારત તૈયાર છે. ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ જેવી પહેલ દ્વારા ભારત પોતાની ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારી રહ્યું છે જેથી આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટે અને લાંબા ગાળે ભારત આત્મનિર્ભર બને. ડિજિટલ અર્થતંત્ર અને નવી ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં થયેલું રોકાણ ભારતને આવનારા સમયમાં વધુ મજબૂત બનાવશે. અંતે, ભારતની આ સ્થિરતા માત્ર ભારત માટે જ નહીં, પણ સમગ્ર વિશ્વની આર્થિક ગાડીને પાટા પર રાખવા માટે અત્યંત જરૂરી છે. ભારતનો ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ’નો મંત્ર આજના સંઘર્ષમય વિશ્વ માટે એક આશાનું કિરણ છે. જે રીતે ભારત આ સંકટને તકમાં બદલવાની ક્ષમતા દર્શાવી રહ્યું છે તે ખરેખર પ્રશંસનીય છે અને આવનારા દાયકાઓમાં ભારતની વધતી જતી મહાસત્તાની ઓળખને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે. એક જવાબદાર દેશ તરીકે ભારત શાંતિ માટે પ્રયત્નશીલ છે અને તે પોતાની આર્થિક વૃદ્ધિના માર્ગે અવિરત આગળ વધી રહ્યું છે.
નરેન્દ્ર જોષી
