તંત્રીની કલમે….
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા એ તાજેતરમાં જાહેર કરેલા આંકડા અનુસાર દેશના વિદેશી વિનિમય ભંડારમાં ૭.૦૫ અબજ ડોલરનો ઘટાડો થયો છે. હવે આ ભંડાર ૭૦૯.૭૬ અબજ ડોલરે પહોંચી ગયો છે. આ ઘટાડો માર્ચ ૧૩ના અઠવાડિયા માટે છે અને તેના પહેલાના અઠવાડિયે ૧૧.૬૮ અબજ ડોલરનો વધુ મોટો ઘટાડો થયો હતો. ફેબ્રુઆરીમાં આ ભંડાર રેકોર્ડ ૭૨૫.૭૩ અબજ ડોલર સુધી પહોંચ્યો હતો. વિદેશી મુદ્રા સંપત્તિ (FCA)માં ૭.૬૮ અબજ ડોલરનો ઘટાડો થયો છે, જ્યારે સોનાના ભંડારમાં થોડો વધારો થયો છે અને તે ૧૩૦.૬૮ અબજ ડોલર સુધી પહોંચ્યો છે. આ ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ RBIની સક્રિય વ્યૂહરચના છે. કેન્દ્રીય બેંકે રૂપિયાના મૂલ્યને સ્થિર રાખવા માટે સ્પોટ માર્કેટમાં આશરે ૬ અબજ ડોલરનું વેચાણ કર્યું છે. વૈશ્વિક સ્તરે ઈરાન-ઈઝરાયેલ સંઘર્ષ, પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવ અને તેલના ભાવમાં તીવ્ર વધારોને કારણે રૂપિયા પર દબાણ વધ્યું છે. અમેરિકી યુએસ યીલ્ડ અને ડોલરની મજબૂતી પણ આમાં ઉમેરો કરે છે. માર્ચ મહિનામાં ફોરેન પોર્ટફોલિયો ઇન્વેસ્ટર્સ (FPI)ના આશરે ૧૦ અબજ ડોલરના બહારગામી પ્રવાહે પરિસ્થિતિને વધુ પડકારી છે. RBIએ માત્ર ડોલર વેચાણ જ નહીં, પરંતુ સ્વેપ વ્યવસ્થા અને લિક્વિડિટી સ્ટેરિલાઈઝેશન દ્વારા બજારને સ્થિર રાખવાની પ્રયાસ કર્યા છે. આ વ્યૂહરચના રૂપિયાને વધુ નબળું પડતું અટકાવી છે અને વોલેટિલિટી ઘટાડી છે. RBIની આ વ્યૂહરચના અર્થતંત્રની મજબૂતીનું જીવંત પ્રતિબિંબ છે. હાલના ૭૦૯.૭૬ અબજ ડોલરના ભંડાર હજુ પણ વિશ્વમાં ચોથા સ્થાને છે અને તે ૧૨ મહિનાથી વધુના આયાત ખર્ચને સરળતાથી આવરી લે છે. આ નાણાકીય વર્ષમાં સોનાના ભાવ વધારાને કારણે કુલ ભંડારમાં આશરે ૪૫ અબજ ડોલરનો વધારો થયો છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે અર્થતંત્રનો પાયો મજબૂત છે.GDP વૃદ્ધિનો અંદાજ ૭.૪% છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે શ્રેષ્ઠ છે. મેન્યુફેક્ચરિંગ અને સર્વિસ સેક્ટરમાં સુધારા, વિદેશી સીધા રોકાણ (FDI)માં વધારો અને નિકાસમાં સતત પ્રગતિ અર્થતંત્રને વધુ મજબૂત બનાવે છે. આવા સંજોગોમાં RBIનો હસ્તક્ષેપ અસ્થાયી નથી, પરંતુ વ્યૂહાત્મક અને જરૂરી છે. આ ઘટાડો કેટલાક પડકારો પણ ઉજાગર કરે છે. જો વૈશ્વિક તણાવ અને તેલના ભાવ ઊંચા રહ્યા તો ભંડાર પર વધુ દબાણ આવી શકે છે. રૂપિયાના અવમૂલ્યનથી આયાત ખર્ચ વધે છે, જેનાથી પેટ્રોલ-ડીઝલ અને અન્ય વસ્તુઓના ભાવ વધી શકે છે અને મોંઘવારી વધે છે. આની અસર સામાન્ય માણસ અને મધ્યમ વર્ગ પર પડે છે. તેથી RBIની વ્યૂહરચના સાથે સરકારે પણ લાંબા ગાળાના ઉપાયો અપનાવવા જોઈએ – આત્મનિર્ભર ભારત અભિયાન હેઠળ સ્થાનિક ઊર્જા ઉત્પાદન વધારવું, કોલસા અને તેલમાં સ્વાવલંબન હાંસલ કરવું, નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું અને નાના ઉદ્યોગો તેમજ માઇક્રોફાઇનાન્સને ટેકો આપવો. RBIની આ સક્રિયતા માત્ર ક્ષણિક રક્ષણ નથી; તે અર્થતંત્રની સ્થિરતા અને વૃદ્ધિને ટકાવી રાખવાનું મહત્વપૂર્ણ સાધન છે. વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં અન્ય દેશો પણ આવા દબાણનો સામનો કરી રહ્યા છે, પરંતુ ભારતના મજબૂત ભંડાર, ઉચ્ચ વૃદ્ધિ દર અને નીતિગત સુધારાઓ તેને અલગ પાડે છે. આર્થિક વિશ્લેષકો પણ માને છે કે RBIનું હસ્તક્ષેપ વોલેટિલિટી ઘટાડવામાં સફળ રહ્યું છે. RBIની વ્યૂહરચના અર્થતંત્રની મજબૂતીને પ્રતિબિંબિત કરે છે અને રૂપિયાના રક્ષણમાં તે સફળ છે. તેમ છતાં વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓ ચાલુ છે તેથી સરકાર અને RBIએ સતત સાવધાની રાખવી જોઈએ. આત્મનિર્ભરતા અને સ્ટ્રક્ચરલ રિફોર્મ્સ દ્વારા આપણે વિદેશી વિનિમય પરનું દબાણ ઘટાડી શકીશું. ભારતનું અર્થતંત્ર આવા પડકારોનો સામનો કરવા સક્ષમ છે અને આ મજબૂતી પર આપણે ગર્વ કરી શકીએ છીએ. આગળના દિવસોમાં સુધારાઓ ચાલુ રાખીને વિકાસના નવા શિખરો સર કરવા જોઈએ.
નરેન્દ્ર જોષી
