તંત્રીની કલમે….
વર્તમાન સમયમાં જ્યારે સમગ્ર વિશ્વ ભૌગોલિક-રાજકીય અસ્થિરતાના ઉંબરે ઉભું છે, ત્યારે પશ્ચિમ એશિયામાં સર્જાયેલું નવું તણાવનું વાતાવરણ અત્યંત ચિંતાજનક બની રહ્યું છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ઇસ્લામાબાદમાં ચાલેલી શાંતિ વાટાઘાટો કોઈપણ પરિણામ વિના અચાનક તૂટી જવી એ માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો વિવાદ નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને સુરક્ષા માટે એક ખતરાની ઘંટડી સમાન છે. આ ગંભીર મડાગાંઠ વચ્ચે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વચ્ચેની ૪૦ મિનિટની લાંબી ટેલિફોનિક મંત્રણા એ સંકેત આપે છે કે વિશ્વ હવે ભારતને એક સક્ષમ અને પ્રભાવશાળી મધ્યસ્થી તરીકે જોઈ રહ્યું છે. આ સંવાદ માત્ર ઔપચારિક ન હતો, પરંતુ તેમાં વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વની એવી ’સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ ની સુરક્ષા અંગે જે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે, તે દર્શાવે છે કે જો આ માર્ગ પર સંઘર્ષ વધશે તો તેની સીધી અસર વિશ્વના તેલ પુરવઠા અને ઉર્જા સુરક્ષા પર પડશે. ભારત માટે આ સ્થિતિ અત્યંત સંવેદનશીલ છે, કારણ કે આપણા દેશના આર્થિક હિતો અને લાખો ભારતીયોની સુરક્ષા ખાડી દેશો સાથે જોડાયેલી છે.
આ સંકટના સમયે ભારતની ભૂમિકા એક ‘બ્રીજ બિલ્ડર’ તરીકેની ઉભરી આવી છે. એક તરફ ભારત પાસે અમેરિકા સાથેના ગાઢ વ્યૂહાત્મક સંબંધો છે, તો બીજી તરફ ઈરાન સાથેના ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક સંબંધો પણ એટલા જ મજબૂત છે. ઈસ્લામાબાદની વાટાઘાટો નિષ્ફળ રહ્યા બાદ જ્યારે પશ્ચિમી દેશો અને ઈરાન સામસામે આવી ગયા છે, ત્યારે વડાપ્રધાન મોદીની મુત્સદ્દીગીરી પર દુનિયાભરની નજર ટકેલી છે. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ દ્વારા કરવામાં આવેલી આ મંત્રણા એ બાબતની કબૂલાત છે કે રશિયા-યુક્રેન જેવી જટિલ સમસ્યાઓમાં શાંતિની અપીલ કરનાર ભારત હવે પશ્ચિમ એશિયામાં પણ યુદ્ધ રોકવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. ’વસુધૈવ કુટુંબકમ’ની ભાવના સાથે ભારત હંમેશા સંવાદ અને શાંતિનો પક્ષધર રહ્યું છે, અને આ કટોકટીમાં પણ ભારતની તટસ્થ છતાં સક્રિય ભૂમિકા જ કદાચ આગામી દિવસોમાં યુદ્ધની જ્વાળાઓને શાંત કરી શકે છે.
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ એ માત્ર સમુદ્રી માર્ગ નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક વેપારની જીવનરેખા છે. જો અહીં લશ્કરી ગતિવિધિઓ વધે અથવા નાકાબંધી થાય, તો ભારત જેવા દેશોમાં ઈંધણના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે, જે આર્થિક અસ્થિરતા નોતરી શકે છે. આથી, વડાપ્રધાન મોદી માટે આ મધ્યસ્થતા માત્ર વૈશ્વિક પ્રતિષ્ઠાનો વિષય નથી, પરંતુ દેશની આંતરિક આર્થિક સુરક્ષા માટે પણ અનિવાર્ય છે. ટ્રમ્પ અને મોદી વચ્ચેની વાતચીતમાં ઈરાન સાથેના તણાવને ઘટાડવા માટે જે રસ્તાઓ શોધવાની ચર્ચા થઈ છે, તે આગામી સમયમાં નવી દિલ્હીની વિદેશ નીતિની કસોટી કરશે. અંતે, ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે યુદ્ધ હંમેશા વિનાશ લાવે છે અને ઉકેલ તો માત્ર ટેબલ પરની વાટાઘાટોથી જ આવે છે. ભારત જે રીતે એક જવાબદાર વૈશ્વિક શક્તિ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે, તે જોતા પશ્ચિમ એશિયાના આ યુદ્ધ સંકટને ટાળવા માટે ભારતની મધ્યસ્થતા જ એકમાત્ર આશાનું કિરણ દેખાય છે. હવે સમગ્ર વિશ્વની આશા ભારત પર છે કે તે કેવી રીતે પોતાની મુત્સદ્દીગીરી દ્વારા આ અસ્થિરતાને રોકીને વિશ્વ શાંતિ સ્થાપવામાં સફળ રહે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
