તંત્રીની કલમે….
ભારતની અર્થવ્યવસ્થા આજે એક એવા તબક્કે ઊભી છે જ્યાં ત્રણ મોટા પડકારો એકસાથે માથું ઊંચકી રહ્યા છે, નબળા ચોમાસાની આશંકા, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના વધતા ભાવ અને આર્થિક વૃદ્ધિમાં દેખાતી મંદી. સામાન્ય રીતે આ ત્રણેય પરિબળો અલગ-અલગ અસર કરતા હોય છે, પરંતુ જ્યારે તેઓ એકસાથે સક્રિય થાય ત્યારે દેશના વિકાસચક્ર પર ગંભીર અસર પડે છે. હાલની પરિસ્થિતિને જોતા કહી શકાય કે ભારત માટે આ માત્ર ચેતવણી નથી, પરંતુ સમયસર પગલાં ભરવાની ઘંટડી છે.
ભારતીય હવામાન વિભાગે ૨૦૨૬ના ચોમાસા અંગે ચિંતાજનક સંકેતો આપ્યા છે. અલ નીનોની અસરને કારણે આ વર્ષે ચોમાસું સામાન્ય કરતાં નબળું રહેવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. નિષ્ણાતોના મતે આ વર્ષનું ચોમાસું છેલ્લા ૧૧ વર્ષમાં સૌથી નબળું સાબિત થઈ શકે છે. ભારતમાં ખેતીનો મોટો હિસ્સો હજુ પણ વરસાદ પર નિર્ભર છે અને દેશના લગભગ અડધા ખેતી વિસ્તાર પાસે પૂરતી સિંચાઈ સુવિધા નથી. તેથી વરસાદમાં ઘટાડો સીધો કૃષિ ઉત્પાદન, ખેડૂતોની આવક અને ગ્રામિણ અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરી શકે છે.
ચોમાસું નબળું રહે તો અનાજ, કઠોળ, તેલીબિયાં, શેરડી અને શાકભાજીના ઉત્પાદન પર અસર થાય છે. પરિણામે ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓના ભાવ વધે છે અને મોંઘવારી ફરી માથું ઊંચકે છે. મોંઘવારી વધે ત્યારે સામાન્ય નાગરિકની ખરીદ શક્તિ ઘટે છે, જેના કારણે બજારમાં માંગમાં ઘટાડો થાય છે. આ સમગ્ર ચક્ર દેશના વિકાસદરને ધીમો બનાવે છે.
બીજો મોટો પડકાર છે કાચા તેલના ભાવમાં વધારો. પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા ભૂરાજકીય તણાવને કારણે વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. ભારત પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાત માટે મોટા પ્રમાણમાં આયાતી તેલ પર નિર્ભર છે.ર્ OECDના તાજેતરના અંદાજ મુજબ ઊંચા ઊર્જા ભાવો ભારતની વૃદ્ધિ અને મોંઘવારી બંનેને અસર કરી રહ્યા છે.
મોંઘું તેલ માત્ર પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધારતું નથી, પરંતુ પરિવહન ખર્ચ, ઉત્પાદન ખર્ચ અને કૃષિ ખર્ચમાં પણ વધારો કરે છે. ટ્રકો દ્વારા માલસામાનના પરિવહનથી લઈને ખેડૂતોના ડીઝલ પંપ સુધી દરેક ક્ષેત્ર પર તેની અસર પડે છે. તાજેતરના અહેવાલો દર્શાવે છે કે ઇંધણના વધતા ભાવ અને ઔદ્યોગિક ગતિમાં મંદીના કારણે ઇંધણની માંગમાં પણ ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે.
ત્રીજો પડકાર છે આર્થિક વૃદ્ધિમાં ધીમાપણું. OECDએ ભારતના વિકાસદર અંગે ચેતવણી આપતાં કહ્યું છે કે ઊંચા ઊર્જા ખર્ચ, નબળી વૈશ્વિક માંગ અને વધતી મોંઘવારીના કારણે વૃદ્ધિ દર ઘટી શકે છે. તાજેતરના અંદાજ મુજબ ભારતનો વિકાસદર અગાઉની સરખામણીએ ધીમો પડી શકે છે. જોકે ભારત હજુ પણ વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સામેલ છે, પરંતુ ગતિમાં ઘટાડો ચિંતાનો વિષય છે.
આ પરિસ્થિતિમાં સૌથી વધુ અસર મધ્યમવર્ગ, ખેડૂતો અને નાના ઉદ્યોગો પર પડી શકે છે. એક તરફ મોંઘવારી આવકને ખાઈ જાય છે તો બીજી તરફ રોજગારી સર્જન અને રોકાણમાં ધીમી ગતિ અર્થવ્યવસ્થાને કમજોર બનાવે છે. જો ગ્રામિણ માંગ ઘટશે તો વાહન, હ્લસ્ઝ્રય્, બાંધકામ અને અન્ય અનેક ક્ષેત્રોમાં તેની અસર દેખાશે.
પરંતુ ચિંતાની સાથે આશાના કેટલાક કિરણો પણ છે. ભારત પાસે આજે મજબૂત વિદેશી મુદ્રા ભંડાર છે, ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા ઝડપથી વિકસી રહી છે અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં સુધારાની સંભાવનાઓ યથાવત છે. સરકાર અને નીતિનિર્માતાઓ જો યોગ્ય સમયે યોગ્ય પગલાં ભરે તો આ પડકારોને તકમાં ફેરવી શકાય છે.
ઉકેલ તરીકે પ્રથમ પ્રાથમિકતા કૃષિ ક્ષેત્રને આપવી પડશે. માઇક્રો સિંચાઈ, ડ્રિપ ઇરિગેશન, વરસાદી પાણીના સંગ્રહ અને જળસંચય યોજનાઓને વધુ વેગ આપવો જરૂરી છે. ખેડૂતોને વરસાદ આધારિત ખેતીમાંથી ટેકનોલોજી આધારિત ખેતી તરફ લઈ જવાનો સમય આવી ગયો છે.
બીજું, ઊર્જા ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતા વધારવી પડશે. સૌર ઊર્જા, પવન ઊર્જા, ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને અન્ય નવીનીકરણીય ઊર્જા સ્ત્રોતો પર વધુ રોકાણ ભારતને આયાતી તેલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ કરશે. OECDએ પણ નવીનીકરણીય ઊર્જાના ઝડપી વિસ્તરણને ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ ઉકેલ ગણાવ્યો છે.
ત્રીજું, નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગોને સસ્તું ધિરાણ, સરળ નિયમન અને બજાર સુધી પહોંચની વધુ સુવિધા આપવી જોઈએ. ખાનગી રોકાણ વધારવા માટે નીતિગત સ્થિરતા અને ઝડપી મંજૂરી પ્રક્રિયા જરૂરી છે.
ભારતની અર્થવ્યવસ્થા આજે પડકારો વચ્ચે ઉભી છે, પરંતુ ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે ભારતે અનેક વખત મુશ્કેલીઓમાંથી નવા અવસર ઊભા કર્યા છે. નબળું ચોમાસું, મોંઘું તેલ અને ધીમી વૃદ્ધિ ખરેખર ચેતવણીની ઘંટડી છે, પરંતુ જો સરકાર, ઉદ્યોગ જગત અને સમાજ સમયસર જાગૃત થાય તો આ ઘંટડી સંકટની નહીં, પરંતુ સુધારા અને નવા વિકાસયુગની શરૂઆત પણ બની શકે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
