તંત્રીની કલમે….
આ સવાલ અનામતનો નથી, પરંતુ એવી વ્યવસ્થાનો છે જેમાં કોઈ પ્રતિભા માત્ર પોતાની આર્થિક સ્થિતિ કે સામાજિક પરિસ્થિતિના કારણે પાછળ ન રહી જાય.
ભારતના યુવાનો આજે માત્ર નોકરી માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યા નથી; તેઓ ન્યાય માટે લડી રહ્યા છે. લાખો વિદ્યાર્થીઓ વર્ષો સુધી દિવસ-રાત મહેનત કરે છે, લાખો રૂપિયા કોચિંગ પાછળ ખર્ચે છે, પરિવારની આશાઓ પોતાના ખભા પર લઈને પરીક્ષા હોલ સુધી પહોંચે છે. પરંતુ પરિણામ આવે તે પહેલાં જ એક પ્રશ્ન તેમના મનમાં ગુંજે છેશું સ્પર્ધા ખરેખર સૌ માટે સમાન છે?
આ પ્રશ્ન આજે દેશના અનેક યુવાનોના મનમાં છે. સોશિયલ મીડિયા હોય કે યુનિવર્સિટી કેમ્પસ, સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના કેન્દ્રો હોય કે રોજગારની રાહ જોતા યુવાનોના જૂથોદરેક જગ્યાએ એક ચર્ચા તેજ બની રહી છેઃ શું હવે કલ્યાણકારી સહાયનો મુખ્ય આધાર ગરીબી હોવો જોઈએ? શું દરેક ગરીબ વિદ્યાર્થીને સમાન સહાય મળવી જોઈએ, ભલે તે કોઈ પણ જાતિનો હોય? આ ચર્ચા ભાવનાથી નહીં, પરંતુ તથ્ય, સંવેદના અને બંધારણીય મૂલ્યોના આધારે થવી જોઈએ.
સૌ પ્રથમ એ સ્વીકારવું પડશે કે ભારતની અનામત વ્યવસ્થા કોઈ રાજકીય કૃપા નથી. તે સદીઓથી ચાલતી સામાજિક અસમાનતા, ભેદભાવ અને વંચિતતાના નિવારણ માટે રચાયેલી બંધારણીય વ્યવસ્થા છે. અનેક સમુદાયો લાંબા સમય સુધી શિક્ષણ, સરકારી સેવા અને સામાજિક પ્રતિષ્ઠાથી વંચિત રહ્યા હતા. આ ઐતિહાસિક વાસ્તવિકતાને અવગણીને કોઈ પણ ચર્ચા અધૂરી રહેશે.
પરંતુ એટલું જ સાચું એ પણ છે કે છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં ભારતની સામાજિક અને આર્થિક પરિસ્થિતિમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું છે. આજે એવા લાખો પરિવારો છે જે કોઈ અનામત શ્રેણીમાં આવતા નથી, છતાં તેઓ ગંભીર આર્થિક મુશ્કેલીઓમાં જીવન જીવે છે. ખેડૂતોના સંતાનો, નાના વેપારીઓ, દૈનિક મજૂરો, નીચા મધ્યમવર્ગના પરિવારો અને બેરોજગાર માતા-પિતાના બાળકો માટે ઉચ્ચ શિક્ષણ, કોચિંગ, હોસ્ટેલ અને પરીક્ષાની તૈયારીનો ખર્ચ ભારે બની ગયો છે. ગરીબી કોઈ એક જાતિની મર્યાદામાં બંધાતી નથી.
અહીંથી નવી પેઢીનો મૂળ પ્રશ્ન જન્મે છેશું રાજ્યની કલ્યાણકારી યોજનાઓમાં આર્થિક વંચિતતાને વધુ મહત્ત્વ મળવું જોઈએ? આ પ્રશ્નનો જવાબ માત્ર રાજકારણ આપી શકે તેમ નથી. તેનો જવાબ સમાજશાસ્ત્રીઓ, અર્થશાસ્ત્રીઓ, શિક્ષણવિદો, નીતિનિર્માતાઓ અને ન્યાયતંત્રની સંયુક્ત ચર્ચામાંથી જ મળી શકે.
પરંતુ એક બીજી હકીકત વધુ ચિંતાજનક છે. આજે ઘણા યુવાનો માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન અનામત નથી, પરંતુ પરીક્ષા પ્રણાલીની વિશ્વસનીયતા છે. પેપર લીક, ભરતીમાં વર્ષો સુધીનો વિલંબ, કોર્ટ કેસો અને ભરતી પ્રક્રિયામાં અસ્પષ્ટતાઆ બધાએ યુવાનોનો વિશ્વાસ હચમચાવી દીધો છે. જો પરીક્ષા જ પારદર્શક નહીં હોય તો પછી અનામત હોય કે ન હોય, અન્યાયની લાગણી દૂર થઈ શકતી નથી.
અત્યારની સૌથી મોટી જરૂરિયાત એ છે કે દેશની દરેક સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા સંપૂર્ણ પારદર્શક, ટેક્નોલોજી આધારિત અને સમયબદ્ધ બને. ભરતી સમયસર થાય, જવાબદારી નક્કી થાય અને લાયકાતને યોગ્ય સ્થાન મળે. સમાન તકનો અર્થ માત્ર અનામતની ચર્ચા નથી; સમાન તકનો અર્થ છેસમાન ગુણવત્તાનું શિક્ષણ, વિશ્વસનીય પરીક્ષા, સુરક્ષિત ભરતી પ્રક્રિયા અને આગળ વધવાની નિષ્પક્ષ તક.
સરકાર માટે પણ આ સમય આત્મમંથનનો છે. કલ્યાણકારી યોજનાઓને વધુ અસરકારક બનાવવા માટે ગરીબ વિદ્યાર્થીઓને સ્કોલરશિપ, મફત કોચિંગ, ડિજિટલ શિક્ષણ, હોસ્ટેલ, કૌશલ્ય વિકાસ અને શિક્ષણ લોન જેવી સહાયને વધુ મજબૂત બનાવવી જોઈએ. જો શરૂઆતની રેખા જ સૌ માટે સમાન ન હોય, તો અંતિમ સ્પર્ધા ક્યારેય સંપૂર્ણ ન્યાયી બની શકતી નથી.
સાથે સાથે, અનામત અંગેની કોઈ પણ ચર્ચા સમાજને વિભાજિત કરે તેવી નહીં, પરંતુ સમાજને જોડે તેવી હોવી જોઈએ. બંધારણ આપણને માત્ર અધિકારો નથી આપતું; તે સામાજિક સમરસતા જાળવવાની જવાબદારી પણ સોંપે છે. કોઈ પણ નીતિમાં ફેરફાર વ્યાપક ચર્ચા, વિશ્વસનીય આંકડા અને બંધારણીય પ્રક્રિયા દ્વારા જ થવો જોઈએ. ઉતાવળ, રાજકીય લાભ અથવા ભાવનાત્મક ધ્રુવીકરણ દેશના હિતમાં નથી.
ભારત આજે વિશ્વની સૌથી મોટી યુવા શક્તિ ધરાવે છે. જો આ યુવાનોને ન્યાયસંગત તક, પારદર્શક વ્યવસ્થા અને વિશ્વાસપાત્ર શાસન મળશે તો તેઓ વિશ્વમાં ભારતને નવી ઊંચાઈએ લઈ જઈ શકે છે. પરંતુ જો તેઓને સતત અસમાનતા, અસ્પષ્ટતા અને અન્યાયનો અનુભવ થશે, તો દેશ પોતાની સૌથી મોટી શક્તિ ગુમાવશે.
આજની સૌથી મોટી માંગ અનામત વિરુદ્ધ કે સમર્થનમાં નથી. આજની સૌથી મોટી માંગ છેવિશ્વાસની. એવી વ્યવસ્થા, જ્યાં કોઈ યુવાન પોતાની મહેનત પર વિશ્વાસ રાખી શકે; જ્યાં ગરીબી અવસરની દિવાલ ન બને; જ્યાં સામાજિક ન્યાય અને પ્રતિભા એકબીજાના વિરોધી નહીં, પરંતુ પૂરક બને. ભારતને હવે એવો માર્ગ શોધવો પડશે, જ્યાં બંધારણની ભાવના, સામાજિક સમરસતા અને સમાન તકત્રણે સાથે આગળ વધે. કારણ કે દેશની સાચી પ્રગતિ ત્યારે જ શક્ય છે, જ્યારે દરેક યુવાનને લાગશે કે તેની સફળતાનો નિર્ણય તેની મહેનત કરશે, તેની ઓળખ નહીં.
નરેન્દ્ર જોષી
