તંત્રીની કલમે….
અમદાવાદમાં વિકાસના દાવાઓ વચ્ચે ખુલ્લી ગટર નવ વર્ષની પ્રજ્ઞાચક્ષુ બાળકી માટે મોતનો ખાડો બની ગઈ! નારોલ-પીરાણા રોડ પર શાસ્ત્રી બ્રિજ નજીક દેવ ફાર્મ તરફ જતા માર્ગ પર શનિવાર, ૧૦ ઑક્ટોબર, ૨૦૨૬ના રોજ બપોરે આશરે ૩થી ૩.૩૦ વાગ્યાની આસપાસ નવ વર્ષની મનીષા સલાટ ખુલ્લી ગટરમાં પડી ગઈ. આશરે ૩૫થી ૪૦ ફૂટ ઊંડી ગટરમાં ખાબકેલી આ બાળકીની ૧૬ ઑક્ટોબર સુધી છ દિવસની શોધખોળ છતાં ભાળ મળી નહોતી. એક પરિવારની દુનિયા વેરવિખેર થઈ ગઈ, આશાઓ અનિશ્ચિતતામાં અટવાઈ ગઈ અને બચાવદળો બાળકીની શોધમાં લાગ્યાં રહ્યાં. પરંતુ આ હૃદયદ્રાવક ઘટનાની વચ્ચે સૌથી કડવો સવાલ એ છે કે અમદાવાદના રસ્તા પર એક ખુલ્લી ગટર નાનકડી બાળકીનો જીવ જોખમમાં મૂકે ત્યાં સુધી મહાનગરપાલિકાનું તંત્ર શું કરતું હતું?
શું નાગરિકોએ સુરક્ષિત રસ્તા પર ચાલવા માટે પણ પોતાનો જીવ જોખમમાં મૂકવો પડશે? શું જાહેર માર્ગો પર ખુલ્લી ગટરો અને અસુરક્ષિત મેનહોલને રોકવાની જવાબદારી કોઈની નથી? શહેરના વિકાસના દાવા કરતી વ્યવસ્થાએ પહેલાં એનો જવાબ આપવો જોઈએ કે નાગરિકોની સલામતી સુનિશ્ચિત કરવાની પોતાની મૂળભૂત ફરજ કેમ નિભાવવામાં આવી નહીં. આવી ઘટના માત્ર દુર્ભાગ્ય નથી; તે જાહેર સલામતીમાં સંભવિત બેદરકારી અને વહીવટી જવાબદારી અંગે ગંભીર તપાસ માગે છે. બાળકીની શોધખોળ જેટલી જરૂરી છે, એટલી જ જરૂરી છે એ પરિસ્થિતિની તપાસ, જેના કારણે આ દુર્ઘટના બની.
આ ઘટના માત્ર એક પરિવારની કરુણ વ્યથા નથી; તે શહેરના વહીવટની જવાબદારી અને જાહેર સલામતીની કસોટી છે. ગટરનું ઢાંકણું ખુલ્લું હોય, ઊંડો મેનહોલ અસુરક્ષિત હોય કે રાહદારીઓ માટે જોખમી સ્થળે કોઈ અવરોધ ન હોય, તો તેની જવાબદારી નક્કી થવી જ જોઈએ. શહેરમાં રસ્તા, ગટર, મેનહોલ અને જાહેર માળખાની જાળવણી મહાનગરપાલિકાના મૂળભૂત વહીવટી કર્તવ્યોમાં આવે છે. નાગરિકોએ કરવેરા ચૂકવવાના અને બદલામાં સુરક્ષિત જાહેર સુવિધાઓ મેળવવાની અપેક્ષા રાખવાની. જો સામાન્ય રસ્તા પર ચાલતું બાળક ખુલ્લી ગટરમાં પડી જાય, તો તેને માત્ર દુર્ભાગ્ય કહીને ભૂલી જવું તંત્રની જવાબદારીમાંથી છટકવાની માનસિકતા ગણાશે.
આ દુર્ઘટના પછી સૌથી પહેલાં એ તપાસવું જરૂરી છે કે ગટર ખુલ્લી શા માટે હતી, ઢાંકણું ગાયબ હતું કે તૂટેલું હતું અને જોખમી સ્થળને સુરક્ષિત કરવા માટે કોઈ અવરોધ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે નહીં. આ વિસ્તારમાં અન્ય બાંધકામની કામગીરી ચાલી રહી હોવાના અહેવાલો હોય તો પણ મહાનગરપાલિકા પોતાની જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ શકે નહીં. કોઈ અન્ય સંસ્થા કે કોન્ટ્રાક્ટરની કામગીરીને કારણે ગટરનું ઢાંકણું ખસેડાયું હોય, તો તેની જાણકારી મેળવવી, સ્થળની સલામતી સુનિશ્ચિત કરવી અને જોખમ દૂર ન થાય ત્યાં સુધી જરૂરી અવરોધ મૂકાવવો જરૂરી હતો. કઈ સંસ્થાએ શું કર્યું અને કયા અધિકારીએ દેખરેખ રાખવાની હતી, તેની નિષ્પક્ષ તપાસ થવી જોઈએ. જવાબદારી એકબીજા પર ઢોળવાથી નાગરિકોના પ્રશ્નો ઉકેલાતા નથી.
મહાનગરપાલિકાએ હવે માત્ર આ એક સ્થળ પૂરતી કાર્યવાહી કરવાને બદલે સમગ્ર અમદાવાદમાં ખુલ્લી ગટરો અને જોખમી મેનહોલનું તાત્કાલિક સર્વેક્ષણ કરાવવું જોઈએ. દરેક વોર્ડમાં ગટરનાં ઢાંકણાંની સ્થિતિ તપાસવી, તૂટેલાં કે ગાયબ ઢાંકણાં તાત્કાલિક બદલવાં, જોખમી સ્થળે મજબૂત અવરોધ મૂકવા અને સમારકામ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી રાહદારીઓની સુરક્ષા જાળવવી જોઈએ. સર્વેક્ષણની કામગીરી કાગળ પર જ ન રહે તે માટે તેની સ્વતંત્ર ચકાસણી થવી જોઈએ. નાગરિકોની ફરિયાદ નોંધાય ત્યારથી તેના નિકાલ સુધીની સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવે અને ફરિયાદનો નિકાલ ન થાય ત્યાં સુધી જવાબદાર અધિકારીની દેખરેખ રહે તેવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જોઈએ.
સૌથી મહત્ત્વની બાબત એ છે કે જવાબદારી નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા માત્ર તપાસ સમિતિની રચના કે અહેવાલ તૈયાર કરવા પૂરતી સીમિત ન રહે. જ્યાં બેદરકારી સાબિત થાય ત્યાં લાગુ નિયમો મુજબ જવાબદાર અધિકારીઓ સામે વિભાગીય કાર્યવાહી થવી જોઈએ. કોન્ટ્રાક્ટરની ભૂલ હોય તો કરારની શરતો મુજબ દંડાત્મક પગલાં લેવાં જોઈએ. પરંતુ સમગ્ર જવાબદારી કોઈ એક કર્મચારી પર ઢોળીને દેખરેખ રાખનારા અધિકારીઓને મુક્ત રાખવાની રીત સ્વીકાર્ય ન હોવી જોઈએ. મહાનગરપાલિકાએ વોર્ડવાર જવાબદારી, જોખમી સ્થળોની વિગતો અને સુધારણાની સમયમર્યાદા જાહેર કરીને નાગરિકો સમક્ષ જવાબ આપવો જોઈએ.
શહેરનો વિકાસ માત્ર પહોળા રસ્તા, ઊંચી ઇમારતો અને આકર્ષક જાહેરાતોથી માપી શકાય નહીં. વિકાસનું સાચું મૂલ્યાંકન એથી થાય છે કે બાળક, વૃદ્ધ, પ્રજ્ઞાચક્ષુ વ્યક્તિ અને સામાન્ય રાહદારી કેટલા સુરક્ષિત છે. મનીષા સલાટની કરુણ ઘટનાએ તંત્રને પોતાની ફરજો અંગે ગંભીરતાથી વિચારવા મજબૂર કરવું જોઈએ. મહાનગરપાલિકાએ આશ્વાસનોથી આગળ વધીને જવાબદારી, પારદર્શિતા અને સમયબદ્ધ કાર્યવાહીનું ઉદાહરણ પૂરું પાડવું જરૂરી છે.
નાગરિકોની સુરક્ષા મહાનગરપાલિકાની મહેરબાની નથી, તેની ફરજ છે. ખુલ્લી ગટર સામેની બેદરકારીને સામાન્ય ભૂલ ગણી શકાય નહીં. જવાબદારોની ઓળખ, નિયમસર કાર્યવાહી અને સમગ્ર શહેરમાં જોખમી ગટરોને સુરક્ષિત કરવાની સમયબદ્ધ કામગીરી જ આ ઘટનામાંથી લેવાતો સાચો બોધ બની શકે છે.
નરેન્દ્ર જોષી
