તંત્રીની કલમે….
વિકાસની સાચી ઓળખ ચમકતા ઉદ્ઘાટન સમારંભો, શિલાન્યાસની તકતીઓ કે ખર્ચાયેલા કરોડો રૂપિયાથી થતી નથી; વિકાસની ખરી કસોટી એ છે કે જનતાના પૈસાથી બનેલી જાહેર સુવિધા કેટલાં વર્ષો સુધી સુરક્ષિત અને વિશ્વસનીય સેવા આપે છે. નર્મદા જિલ્લાના કરજણ નદી પરના પુલની ગંભીર ક્ષતિઓએ આ કસોટી સામે જ મોટો પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે. વર્ષ ૨૦૨૦માં પૂર્ણ થયેલો પુલ માત્ર છ વર્ષમાં વાહનવ્યવહાર માટે અસુરક્ષિત જાહેર થતાં બંધ કરવાની નોબત આવી છે. રૂ. ૧૦.૭૧ કરોડના સરકારી ખર્ચે બનેલા આ પુલનો એક પાયો બેસી જવો અને તપાસમાં અન્ય ભાગોમાં પણ ખામીઓ બહાર આવવી એ સામાન્ય તકનીકી ખામી ગણીને અવગણી શકાય તેવી ઘટના નથી. આ પ્રકરણ જાહેર બાંધકામોની ગુણવત્તા, દેખરેખ અને જવાબદારીની સમગ્ર વ્યવસ્થાની કસોટી છે.
રાજપીપળા-રામગઢ (નવાગામ) માર્ગ પર કરજણ નદી ઉપરના આ પુલનું કામ વર્ષ ૨૦૧૮-૧૯માં સુરતની મેસર્સ રોયલ ઇન્ફ્રા એન્જિનિયરિંગ પ્રાઇવેટ લિમિટેડને સોંપવામાં આવ્યું હતું. બાંધકામ ૧૫ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૮ના રોજ શરૂ થયું અને ૧૪ ઑગસ્ટ, ૨૦૨૦ના રોજ પૂર્ણ થયાનું નોંધાયું હતું. તાજેતરની તપાસમાં પુલના એક પાયામાં બેસી જવાની સમસ્યા જણાતાં ગુણવત્તા નિયંત્રણ વિભાગે સમગ્ર માળખાનું પરીક્ષણ કર્યું હતું. તેમાં અન્ય ભાગોમાં પણ ક્ષતિઓ જણાતાં પુલને વાહનવ્યવહાર માટે અસુરક્ષિત ગણી અવરજવર બંધ કરવામાં આવી હતી. રાજ્ય સરકારે કોન્ટ્રાક્ટર સામે રાજપીપળા પોલીસ મથકે ફોજદારી ફરિયાદ નોંધાવી છે અને બેદરકારી માટે જવાબદાર અધિકારીઓ સામે પણ વિભાગીય કાર્યવાહી શરૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ પગલાં આવકાર્ય છે, પરંતુ કાર્યવાહી શરૂ થવી અને જવાબદારી સાબિત થવી એ બે અલગ બાબતો છે. અંતિમ તપાસમાં હકીકતો બહાર આવવી જોઈએ અને કાયદા મુજબ દોષિતો સામે પગલાં લેવાં જોઈએ.
સૌથી મહત્ત્વનો સવાલ એ છે કે પુલનું બાંધકામ પૂર્ણ થયું ત્યારે તેની ગુણવત્તા કોણે પ્રમાણિત કરી હતી? પાયો બેસી જવા જેવી ગંભીર ખામી સામે આવી ત્યાં સુધી નિયમિત નિરીક્ષણમાં તે કેમ પકડાઈ નહીં? બાંધકામ દરમિયાન વપરાયેલી સામગ્રી, માટી અને જમીનની ક્ષમતા, પાયાની રચના, ઇજનેરી ગણતરીઓ તથા ગુણવત્તા પરીક્ષણનાં દસ્તાવેજોની સ્વતંત્ર તપાસ થવી જોઈએ. માત્ર કોન્ટ્રાક્ટર સામે ફરિયાદ નોંધાવીને સરકારી તંત્ર પોતાની જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ શકે નહીં. કામની દેખરેખ રાખનારા ઇજનેરો, ગુણવત્તા પ્રમાણિત કરનારા અધિકારીઓ અને મંજૂરી આપનારી વ્યવસ્થાની ભૂમિકા પણ પુરાવાના આધારે તપાસવી જરૂરી છે.
જાહેર બાંધકામોમાં કોન્ટ્રાક્ટરનો હેતુ નફો કમાવવાનો હોઈ શકે, પરંતુ સરકારની ફરજ જનતાની સલામતી સુનિશ્ચિત કરવાની છે. ટેન્ડર પ્રક્રિયામાં સૌથી ઓછી કિંમતની પસંદગી કરતાં ગુણવત્તા, તકનીકી ક્ષમતા અને અગાઉના કામના રેકોર્ડને પૂરતું મહત્ત્વ આપવું જોઈએ. કામ પૂર્ણ થયા પછીના પ્રમાણપત્રો માત્ર ઔપચારિકતા ન રહે. પુલ જેવા મહત્ત્વપૂર્ણ માળખાંનું નિર્ધારિત સમયાંતરે સ્વતંત્ર તકનીકી નિરીક્ષણ થાય અને તેના અહેવાલો જાહેર કરવામાં આવે તે જરૂરી છે. બાંધકામમાં ખામી સાબિત થાય તો કરારની શરતો અનુસાર સમારકામનો ખર્ચ વસૂલવો, લાગુ પડતી જોગવાઈઓ હેઠળ દંડ કરવો અને ગંભીર બેદરકારીના કિસ્સામાં ભવિષ્યનાં સરકારી ટેન્ડરોમાં ભાગ લેવા અંગે યોગ્ય નિર્ણય લેવો જોઈએ.
આ ઘટનાની અસર માત્ર પુલ પૂરતી મર્યાદિત નથી. રાજપીપળા, રામગઢ અને આસપાસનાં ગામોના નાગરિકો, ખેડૂતો, વિદ્યાર્થીઓ, દર્દીઓ અને વેપારીઓને વૈકલ્પિક માર્ગના કારણે મુશ્કેલી પડી શકે છે. તેથી સરકારે તાત્કાલિક સુરક્ષિત વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા જાહેર કરવી, વાહનવ્યવહારના ફેરફારો અંગે સ્પષ્ટ માહિતી આપવી અને સમારકામ કે પુનર્નિર્માણ માટે સમયબદ્ધ યોજના રજૂ કરવી જોઈએ. સાથે જ સમાન સમયગાળામાં બનેલા અન્ય પુલોની જોખમના આધારે તપાસ કરવી જોઈએ, જેથી કોઈ બીજી ગંભીર ખામી અકસ્માત સર્જે તે પહેલાં પકડાઈ જાય.
વિકાસકાર્યોમાં ભૂલ થઈ શકે છે, પરંતુ ગંભીર ખામીઓની અવગણના અને જવાબદારી નક્કી કરવામાં વિલંબ સ્વીકાર્ય નથી. સરકારની કડક કાર્યવાહી ત્યારે જ વિશ્વાસ જગાવશે, જ્યારે તપાસ પારદર્શક હશે, દોષિતોની જવાબદારી નિશ્ચિત થશે અને ભવિષ્યમાં આવી ખામીઓ અટકાવવાની વ્યવસ્થા ઊભી થશે. જનતાના કરવેરાના નાણાંથી બનેલો પુલ કોઈ કોન્ટ્રાક્ટર કે અધિકારીની બેદરકારીનો પ્રયોગસ્થળ બની શકે નહીં. પુલ છ વર્ષમાં બંધ થાય એ માત્ર બાંધકામની નિષ્ફળતા નથી; તે જવાબદારીની વ્યવસ્થાની પણ કસોટી છે. સરકાર માટે હવે સાચો પડકાર ફરિયાદ નોંધાવવાનો નહીં, પરંતુ ગુણવત્તા સુનિશ્ચિત કરવાનો, જવાબદારી નક્કી કરવાનો અને જનતાનો વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવાનો છે.
નરેન્દ્ર જોષી
