તંત્રીની કલમે….
અમદાવાદમાં વિકાસની ગતિ તેજ છે, આધુનિક સુવિધાઓ ઊભી થઈ રહી છે, કરોડો રૂપિયાના પ્રોજેક્ટ સાકાર થઈ રહ્યા છે અને શહેરને સ્માર્ટ બનાવવાના દાવા થઈ રહ્યા છે; પરંતુ આ ચમકદમકની પાછળ જો ગંદકી સાફ કરનારા અને ગટર શુદ્ધિકરણ કેન્દ્રોમાં કામ કરનારા શ્રમિકોના જીવની કોઈ કિંમત ન રહે, તો આવા વિકાસ સામે સવાલ ઉઠાવવો જ પડે. શહેરને સ્વચ્છ રાખવા માટે પોતાનો પરસેવો વહાવતા કામદારોની જિંદગી જો ગેસ, ગટર અને અસુરક્ષિત કામગીરી વચ્ચે અટવાઈ જાય, તો એ માત્ર એક અકસ્માત નથી, પરંતુ વહીવટી વ્યવસ્થાની જવાબદારી સામે ઊભો થતો ગંભીર પડકાર છે. સોલા વિસ્તારમાં સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં બનેલી દુર્ઘટનાએ ફરી એક વાર એ જ કડવું સત્ય સામે લાવ્યું છે કે કામદારોની સુરક્ષાની વાતો અને જમીન પરની વાસ્તવિકતા વચ્ચે હજુ પણ મોટું અંતર છે.
૨૬ ઑક્ટોબર, ૨૦૨૬ના રોજ અમદાવાદના સોલા વિસ્તારમાં આવેલા નિર્માણાધીન સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં કામગીરી દરમિયાન સર્જાયેલી દુર્ઘટનામાં બે કામદારોનાં મોત થયાં હતાં, જ્યારે અન્ય બે વ્યક્તિઓને સારવાર માટે ખસેડવામાં આવી હતી. પ્રાથમિક અહેવાલો અનુસાર, એક કામદાર ઊંડા પમ્પહાઉસમાં પડી જતાં તેને બચાવવા અન્ય સાથીઓ પણ અંદર ઊતર્યા હતા અને પરિસ્થિતિ ગંભીર બની હતી. ફાયર બ્રિગેડને બપોરે ચાર વાગ્યા પછી જાણ કરવામાં આવી હતી અને બચાવ કામગીરી હાથ ધરાઈ હતી. આ દુર્ઘટનામાં ઝેરી ગેસની અસરની આશંકા પણ વ્યક્ત થઈ હતી, જોકે અકસ્માતનું ચોક્કસ કારણ તપાસનો વિષય છે. અહીં સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે જો કોઈ કામદારને બચાવવા માટે બીજા કામદારોને પણ જીવ જોખમમાં મૂકવો પડે, તો સ્થળ પર સલામતીનાં સાધનો, ગેસની તપાસ અને કટોકટીની પરિસ્થિતિમાં બચાવ માટેની વ્યવસ્થા ક્યાં હતી?
આ ઘટના એટલા માટે પણ વધુ ચિંતાજનક છે કે અમદાવાદમાં આવી દુર્ઘટનાઓ અગાઉ પણ બની ચૂકી છે. ૨૦૧૯માં ઓઢવના અંબિકા સ્ટોર્મ વોટર પમ્પિંગ સ્ટેશનમાં કામગીરી દરમિયાન ચાર કામદારોનાં મોત થયાં હતાં. તે સમયે પણ ઝેરી ગેસ, કામદારોની સલામતી અને કોન્ટ્રાક્ટરની જવાબદારી અંગે સવાલો ઊભા થયા હતા. તપાસ અને કાર્યવાહી અંગે અહેવાલો પણ આવ્યા હતા, પરંતુ સાત વર્ષ પછી ફરી આવી જ જોખમી પરિસ્થિતિ સર્જાય તો એ પૂછવું જરૂરી બને છે કે અગાઉની દુર્ઘટનાઓમાંથી તંત્રએ ખરેખર શું શીખ્યું? શું દરેક ઘટના પછી તપાસ થાય, વળતરની જાહેરાત થાય અને થોડા સમય બાદ બધું ભૂલી જવામાં આવે છે? જો ભૂતકાળના અનુભવોમાંથી સુરક્ષાની વ્યવસ્થા મજબૂત થઈ હોત, તો આજે ફરી કામદારોના જીવ સામે જોખમ ઊભું થવાની નોબત કેમ આવી?
સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના પાટડીમાં જાન્યુઆરી ૨૦૨૫માં ગટર સફાઈ દરમિયાન બે કામદારોનાં મોતની ઘટના પણ આ જ સમસ્યાની યાદ અપાવે છે. આ કેસમાં જવાબદારી અને કાયદાકીય કાર્યવાહી અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા થયા હતા. ગુજરાત હાઈકોર્ટે અગાઉ પણ ગટર સફાઈ દરમિયાન કામદારોનાં મૃત્યુના કિસ્સામાં સ્થાનિક સત્તાધીશોની જવાબદારી અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમ છતાં આવી ઘટનાઓ ફરી બનતી રહે, તો માત્ર કાયદા અને નિયમો હોવાનો ગર્વ પૂરતો નથી; તેનો અમલ કેટલો થાય છે એ જ સાચી કસોટી છે.
સોલાની ઘટનાને પગલે અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન દ્વારા સંબંધિત કોન્ટ્રાક્ટર પર રૂ. ૫૦ લાખનો દંડ અને મૃતકોના પરિવારોને રૂ. ૨૫-૨૫ લાખનું વળતર આપવાની જાહેરાત થયાના અહેવાલો આવ્યા છે. આ પગલાં જરૂરી છે, પરંતુ વળતર કોઈ પરિવારના સભ્યને પાછો લાવી શકતું નથી અને દંડથી જ સુરક્ષાની ખાતરી પણ મળતી નથી. સૌથી જરૂરી એ છે કે દુર્ઘટનાનું નિષ્પક્ષ અને સમયબદ્ધ તપાસકાર્ય થાય, જવાબદાર કોન્ટ્રાક્ટર તથા અધિકારીઓની ભૂમિકા સ્પષ્ટ થાય અને બેદરકારી સાબિત થાય તો કાયદા મુજબ કાર્યવાહી કરવામાં આવે. સાથે જ, પ્લાન્ટ અને ગટર વ્યવસ્થામાં જોખમી કામગીરી પહેલાં ગેસની તપાસ, પૂરતી હવા-અવરજવર, સુરક્ષા પટ્ટા, શ્વસન સુરક્ષાનાં સાધનો, તાલીમબદ્ધ કર્મચારીઓ અને તાત્કાલિક બચાવની વ્યવસ્થા ફરજિયાત બનાવવી જોઈએ.
અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અને રાજ્ય સરકારે હવે નક્કી કરવું પડશે કે તેઓ દરેક દુર્ઘટના પછી માત્ર વળતર અને દંડની જાહેરાતોથી સંતોષ માનશે કે કામદારોના જીવ બચાવવા માટે કાયમી વ્યવસ્થા ઊભી કરશે. તમામ ગટર અને સુએઝ પ્લાન્ટની સલામતીની તપાસ થવી જોઈએ, કોન્ટ્રાક્ટરોની જવાબદારી નક્કી થવી જોઈએ અને તપાસના તારણો તથા સુધારાત્મક પગલાં જાહેર જનતા સમક્ષ મૂકવા જોઈએ. વિકાસના પ્રોજેક્ટમાં ખર્ચનો હિસાબ રાખવામાં આવે છે, સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવે છે અને કામની ગુણવત્તા તપાસવામાં આવે છે; તો પછી કામદારોની સુરક્ષાને પણ એટલી જ પ્રાથમિકતા કેમ ન મળે?
શ્રમિકનો જીવ કોઈ કોન્ટ્રાક્ટની શરત કરતાં સસ્તો નથી અને કોઈ પરિવારનું દુઃખ વળતરની રકમથી માપી શકાય તેમ નથી. શહેરને સ્વચ્છ રાખનાર હાથ જ જો અસુરક્ષિત વ્યવસ્થાનો ભોગ બને, તો વિકાસના દાવાઓ અધૂરા છે. સોલાની દુર્ઘટના તપાસની ફાઇલોમાં દટાઈ જવી ન જોઈએ; તે વહીવટી તંત્ર માટે આત્મમંથન અને કાયમી સુધારાની શરૂઆત બનવી જોઈએ. હવે જનતાને આશ્વાસન નહીં, જવાબદારી જોઈએ; જાહેરાત નહીં, અમલ જોઈએ અને સૌથી અગત્યનું—દરેક કામદારને સુરક્ષિત રીતે કામ કરીને ઘરે પરત ફરવાની ખાતરી જોઈએ.
નરેન્દ્ર જોષી
