તંત્રીની કલમે….
૮ નવેમ્બર, ૨૦૧૬ની એ રાત ભારતના આર્થિક ઇતિહાસમાં ક્યારેય ભૂંસી ન શકાય તેવી તારીખ બની ગઈ! એક જ જાહેરાત અને દેશની અર્થવ્યવસ્થામાં ભૂકંપ જેવી હલચલ! રૂ. ૫૦૦ અને રૂ. ૧૦૦૦ની ચલણી નોટો અચાનક ચલણમાંથી રદ કરવાની વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની જાહેરાત માત્ર નાણાકીય નિર્ણય નહોતી, પરંતુ દાયકાઓથી રોકડ આધારિત વ્યવસ્થામાં ચાલતા ભારતીય અર્થતંત્રને પડકાર ફેંકતો એક સાહસિક પ્રયોગ હતો. કાળાં નાણાં, નકલી ચલણી નોટો અને આતંકવાદી ભંડોળ સામે નિર્ણાયક લડાઈ છેડવાની સાથે દેશને ડિજિટલ અને પારદર્શક અર્થવ્યવસ્થા તરફ લઈ જવાનો સંકલ્પ પણ આ નિર્ણય પાછળ હતો. આજે દસ વર્ષ પછી સવાલ એ નથી કે નોટબંધીથી કેટલું ચલણ પાછું આવ્યું, પરંતુ એ છે કે આ નિર્ણય પછી ભારતની આર્થિક વ્યવસ્થામાં કેટલું પરિવર્તન આવ્યું અને ભવિષ્ય માટે કઈ નવી તકો ઊભી થઈ!
નોટબંધીનો નિર્ણય અસાધારણ હતો, કારણ કે ભારત જેવો વિશાળ દેશ, જ્યાં કરોડો લોકોનો રોજિંદો વ્યવહાર રોકડ પર આધારિત હતો, ત્યાં એક જ ઝાટકે ચલણી વ્યવસ્થામાં પરિવર્તન લાવવું સહેલું નહોતું. શરૂઆતમાં બેન્કોની બહાર લાંબી કતારો, રોકડની અછત અને નાના વેપારીઓની મુશ્કેલીઓ જોવા મળી હતી. પરંતુ આ મુશ્કેલીઓ વચ્ચે દેશે ડિજિટલ ચુકવણી, બેન્કિંગ વ્યવસ્થા અને નાણાકીય પારદર્શિતાના નવા વિકલ્પો તરફ આગળ વધવાનું શરૂ કર્યું. આ પરિવર્તનને માત્ર એક નિર્ણયની સફળતા કે નિષ્ફળતાના માપદંડથી જોવાને બદલે સમગ્ર આર્થિક સુધારાની પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે જોવું જોઈએ.
નોટબંધીના પરિણામોનો સૌથી ચર્ચાસ્પદ આંકડો રિઝર્વ બેન્કના ૨૦૧૭ના અહેવાલમાં નોંધાયો હતો. ચલણમાંથી પાછી ખેંચાયેલી આશરે રૂ. ૧૫.૪૪ લાખ કરોડની નોટોમાંથી રૂ. ૧૫.૩૧ લાખ કરોડ બેન્કિંગ વ્યવસ્થામાં પાછી આવી હતી. એટલે કે લગભગ ૯૯.૩ ટકા ચલણ પરત આવ્યું હતું. આ આંકડો સ્પષ્ટ કરે છે કે નોટબંધીથી કાળાં નાણાંનો મોટો જથ્થો સીધો નષ્ટ થઈ જશે તેવી અપેક્ષા પૂર્ણ થઈ નહોતી. પરંતુ બેન્કિંગ વ્યવસ્થામાં પાછી આવેલી રકમના વ્યવહારોનું વિશ્લેષણ કરીને શંકાસ્પદ નાણાકીય પ્રવૃત્તિઓ શોધવાની તક મળી હતી. કાળાં નાણાં સામેની લડાઈ માત્ર ચલણી નોટો બદલવાથી જીતી શકાતી નથી, તેના માટે કરચોરી, બેનામી સંપત્તિ અને ગેરકાયદે નાણાકીય વ્યવહારો સામે સતત કાર્યવાહી અનિવાર્ય છે.
નોટબંધી પછી ભારતની સૌથી મોટી પરિવર્તનગાથા ડિજિટલ ચુકવણીના ક્ષેત્રમાં લખાઈ છે. એક સમય હતો જ્યારે ચાની કીટલી કે શાકભાજીની લારી પર છૂટા પૈસા શોધવા પડતા હતા, આજે ત્યાં પણ મોબાઇલથી ચુકવણી થઈ રહી છે. યુપીઆઈએ ભારતને વિશ્વના અગ્રણી ડિજિટલ ચુકવણીના દેશોમાં સ્થાન અપાવવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. નાના વેપારીઓ, સ્વરોજગારી ધરાવતા લોકો, દુકાનદારો અને ગ્રાહકો માટે ડિજિટલ વ્યવહારો રોજિંદા જીવનનો હિસ્સો બની ગયા છે. અલબત્ત, યુપીઆઈનો વિકાસ નોટબંધી ઉપરાંત ટેકનોલોજી, બેન્કિંગ સુધારા અને સરકારી પહેલોના સંયુક્ત પ્રયાસોનું પરિણામ છે. તેમ છતાં નોટબંધી પછી રોકડના વિકલ્પ અંગે ઊભી થયેલી જાગૃતિએ ડિજિટલ વ્યવહારોને નવી ગતિ આપી હતી.
જનધન ખાતાં, આધાર, મોબાઇલ, ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર અને જીએસટી જેવી વ્યવસ્થાઓએ પણ અર્થતંત્રને વધુ ઔપચારિક બનાવવાની પ્રક્રિયાને વેગ આપ્યો છે. સરકારની સહાય સીધી લાભાર્થીના ખાતામાં પહોંચે, વેપારીના વ્યવહારોની નોંધ રહે અને કરવેરાની વ્યવસ્થા વધુ પારદર્શક બને, તે આધુનિક ભારતની આર્થિક વ્યવસ્થાની મહત્ત્વપૂર્ણ જરૂરિયાત છે.
પરંતુ દસ વર્ષ પછી પણ રોકડનું મહત્ત્વ સમાપ્ત થયું નથી. ચલણમાં રહેલી નોટોનું મૂલ્ય નોટબંધી પહેલાંની સરખામણીએ વધી ગયું છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારો, નાના વેપારીઓ અને અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં રોકડની જરૂરિયાત આજે પણ છે. ડિજિટલ છેતરપિંડી, સાયબર સુરક્ષા અને નાણાકીય સાક્ષરતાના પડકારો પણ ગંભીર છે. એટલે ડિજિટલ ભારતની સફળતા માટે માત્ર વ્યવહારોની સંખ્યા નહીં, પરંતુ દરેક નાગરિકનો વિશ્વાસ અને સુરક્ષા પણ એટલાં જ મહત્ત્વનાં છે.
નોટબંધીનાં દસ વર્ષ ભારતને એક મહત્ત્વપૂર્ણ સંદેશ આપે છેઃ સાહસિક નિર્ણયો પરિવર્તનના દરવાજા ખોલી શકે છે, પરંતુ તે પરિવર્તનને સફળ બનાવવાની જવાબદારી સતત સુધારા અને મજબૂત અમલીકરણની છે. નરેન્દ્ર મોદી સરકારે દસ વર્ષ પહેલાં જે આર્થિક પરિવર્તનની દિશા તરફ દેશને વાળવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, તેને હવે વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે. કાળાં નાણાં સામેની લડાઈને નિર્ણાયક બનાવવી, ડિજિટલ વ્યવહારોને સુરક્ષિત કરવા અને સામાન્ય નાગરિકને આર્થિક વિકાસનો સાચો લાભ પહોંચાડવો એ આગામી દાયકાની કસોટી છે. નોટબંધીનો ઇતિહાસ માત્ર જૂની નોટોના બદલાવથી નહીં, પરંતુ નવા ભારતની આર્થિક વિચારસરણી અને ડિજિટલ શક્તિના વિકાસથી યાદ રાખવામાં આવે, એ જ આ ઐતિહાસિક નિર્ણયની સાચી સાર્થકતા હશે!
નરેન્દ્ર જોષી
