તંત્રીની કલમે….
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (આરબીઆઈ)ની દરેક નાણાકીય નીતિ બેઠક માત્ર બેંકિંગ ક્ષેત્ર માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર અર્થવ્યવસ્થા માટે દિશાસૂચક બની રહે છે. આ સપ્તાહે યોજાનારી નાણાકીય નીતિ સમિતિ (એમપીસી)ની બેઠક પર રોકાણકારો, ઉદ્યોગજગત, બેંકો, શેરબજાર અને સામાન્ય નાગરિકોની નજર ટકેલી છે. વ્યાજદર ઘટશે કે યથાવત્ રહેશે? મોંઘવારી કાબૂમાં રહેશે કે ફરી માથું ઊંચકશે? વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા વચ્ચે ભારત વિકાસ અને સ્થિરતા વચ્ચેનું સંતુલન કેવી રીતે જાળવશે? આ પ્રશ્નોના જવાબ દેશના આગામી કેટલાક મહિનાના આર્થિક માર્ગને પ્રભાવિત કરશે.
છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે વૈશ્વિક આર્થિક પડકારો વચ્ચે નોંધપાત્ર સ્થિરતા દર્શાવી છે. વિશ્વના અનેક દેશોમાં મંદી, ઊંચા વ્યાજદર અને નબળી માંગ વચ્ચે પણ ભારત વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સામેલ રહ્યું છે. છતાં પડકારો હજુ સમાપ્ત થયા નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં થતી વધઘટ, વૈશ્વિક વેપાર સંબંધિત અનિશ્ચિતતા, ભૂરાજકીય તણાવ અને ચોમાસાની સ્થિતિ જેવા પરિબળો ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાને સીધી અસર કરે છે.
આરબીઆઈ માટે સૌથી મોટો પડકાર મોંઘવારીને નિયંત્રણમાં રાખવાનો છે. કેન્દ્રીય બેંકનો મુખ્ય હેતુ ગ્રાહક ભાવ સૂચકાંક આધારિત ફુગાવાને આશરે ચાર ટકાના લક્ષ્યાંકની આસપાસ જાળવવાનો છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં ખાદ્યપદાર્થોના ભાવમાં થોડો રાહતનો માહોલ જોવા મળ્યો છે, પરંતુ શાકભાજી, કઠોળ, ખાદ્ય તેલ અને અન્ય આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં અચાનક વધારો થવાની શક્યતા હંમેશાં રહે છે. જો ચોમાસું અપેક્ષા મુજબ ન રહે તો કૃષિ ઉત્પાદન પર તેની અસર પડશે અને તેનાથી ખાદ્ય મોંઘવારી ફરી વધી શકે છે.
વ્યાજદરનો પ્રશ્ન પણ એટલો જ મહત્વનો છે. જો આરબીઆઈ વ્યાજદરમાં ઘટાડો કરે તો બેંકો માટે ધિરાણ સસ્તું બની શકે છે. પરિણામે ઘરલોન, વાહનલોન અને ઉદ્યોગોને મળતી લોનના વ્યાજમાં ઘટાડાની સંભાવના વધે છે. તેનાથી રોકાણ, ઉત્પાદન અને રોજગારીને પ્રોત્સાહન મળી શકે છે. બીજી તરફ, જો મોંઘવારીનો ભય વધુ હોય તો વ્યાજદર ઘટાડવો જોખમી બની શકે છે. કારણ કે સસ્તું ધિરાણ બજારમાં માંગ વધારશે અને તેનાથી ભાવવધારો ફરી તેજ બની શકે છે.
આ નિર્ણયનો સૌથી મોટો પ્રભાવ સામાન્ય નાગરિક પર પડે છે. ઘર ખરીદવાનું સપનું જોતા મધ્યમવર્ગ માટે વ્યાજદરનો દરેક દશાંશ મહત્વ ધરાવે છે. નાની માસિક બચત પર વ્યાજ મેળવનારા વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે પણ વ્યાજદર મહત્વનો મુદ્દો છે. એક તરફ લોન લેનારાઓ ઓછા વ્યાજની અપેક્ષા રાખે છે, તો બીજી તરફ થાપણધારકોને તેમની બચત પર યોગ્ય વળતર જોઈએ છે. આરબીઆઈએ આ બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડે છે.
ઉદ્યોગજગત લાંબા સમયથી સસ્તા ધિરાણની માંગ કરી રહ્યું છે. ઉત્પાદન ક્ષેત્ર, સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો, રિયલ એસ્ટેટ અને વાહન ઉદ્યોગ માને છે કે ઓછા વ્યાજદરથી માંગમાં વધારો થશે અને નવા રોકાણને વેગ મળશે. જોકે માત્ર વ્યાજદર ઘટાડવાથી અર્થવ્યવસ્થાની તમામ સમસ્યાઓનું સમાધાન થઈ શકે તેમ નથી. માળખાકીય સુધારા, ઉત્પાદનક્ષમતા, નિકાસમાં વધારો અને રોજગારીનું સર્જન પણ એટલું જ જરૂરી છે.
શેરબજાર પણ આરબીઆઈના દરેક નિર્ણય પર બારીક નજર રાખે છે. જો નીતિ બજારની અપેક્ષા મુજબ હોય તો રોકાણકારોનો વિશ્વાસ મજબૂત બને છે. જો નિર્ણય અપેક્ષા વિરુદ્ધ હોય તો શેરબજારમાં અસ્થિરતા વધી શકે છે. વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો પણ વ્યાજદર અને રૂપિયાની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાના રોકાણ અંગે નિર્ણય લે છે. તેથી આરબીઆઈનો નિર્ણય માત્ર બેંકિંગ ક્ષેત્ર પૂરતો મર્યાદિત રહેતો નથી, પરંતુ સમગ્ર નાણાકીય વ્યવસ્થાને અસર કરે છે.
રૂપિયાની સ્થિરતા પણ આ બેઠકમાં મહત્વનો મુદ્દો રહેશે. અમેરિકાની કેન્દ્રીય બેંક અને અન્ય વિકસિત દેશોની નાણાકીય નીતિઓનો ભારતીય ચલણ પર સીધો પ્રભાવ પડે છે. જો વૈશ્વિક સ્તરે ડોલર મજબૂત બને તો રૂપિયો દબાણમાં આવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં આયાત મોંઘી બને છે અને ખાસ કરીને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના ખર્ચમાં વધારો થવાથી મોંઘવારી પર અસર થાય છે.
ભારતની અર્થવ્યવસ્થા હાલમાં એક રસપ્રદ વળાંક પર ઊભી છે. એક તરફ મજબૂત સ્થાનિક માંગ, ડિજિટલ અર્થતંત્ર, વધતું ઉત્પાદન અને જાહેર મૂડીરોકાણ જેવી સકારાત્મક બાબતો છે. બીજી તરફ ચોમાસા અંગેની અનિશ્ચિતતા, વૈશ્વિક વેપારના પડકારો, કાચા તેલના ભાવ અને ભૂરાજકીય તણાવ જેવા જોખમો પણ હાજર છે. આવી સ્થિતિમાં આરબીઆઈએ ઉતાવળમાં નહીં પરંતુ લાંબા ગાળાના હિતને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લેવો પડશે.
ભારત માટે માત્ર આર્થિક વિકાસનો ઊંચો દર પૂરતો નથી; તે વિકાસ સ્થિર, સર્વસમાવેશક અને મોંઘવારી નિયંત્રિત પણ હોવો જોઈએ. નાણાકીય નીતિ એવી હોવી જોઈએ કે જેમાં ઉદ્યોગોને વિકાસ માટે પ્રોત્સાહન મળે, સામાન્ય માણસ પર મોંઘવારીનો બોજ ન વધે, બચતકર્તાઓના હિતોનું પણ રક્ષણ થાય અને રોકાણકારોનો વિશ્વાસ પણ જળવાઈ રહે.
આરબીઆઈની આ બેઠક માત્ર વ્યાજદર નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા નથી; તે દેશના આર્થિક ભવિષ્ય માટે દિશા નક્કી કરતી મહત્વપૂર્ણ ક્ષણ છે. સમગ્ર દેશની અપેક્ષા એ જ છે કે કેન્દ્રીય બેંક એવો સંતુલિત નિર્ણય લે, જે વિકાસને ગતિ આપે, મોંઘવારીને નિયંત્રણમાં રાખે અને સામાન્ય નાગરિકના આર્થિક જીવનમાં વિશ્વાસ અને સ્થિરતા બંને વધારવામાં સફળ સાબિત થાય.
નરેન્દ્ર જોષી
