કાંતિલાલ માંડોત
સુરત
આર્ક્ટિક મહાસાગરના કિનારે આવેલું ગ્રીનલેન્ડ આજે વૈશ્વિક રાજકારણનું કેન્દ્ર બની ગયું છે. ખડકો અને બરફની વિશાળ ચાદરથી ઢંકાયેલું, આ ભૂમિ લાંબા સમયથી વૈશ્વિક સત્તા સંઘર્ષોથી દૂર રહી છે, પરંતુ હવે આબોહવા પરિવર્તન, વ્યૂહાત્મક મહત્વ અને મહાસત્તાઓની મહત્વાકાંક્ષાઓએ તેને આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં મુખ્ય મુદ્દો બનાવ્યો છે. ડેનિશ સ્વાયત્ત પ્રદેશ ગ્રીનલેન્ડ, ફક્ત તેના કુદરતી સંસાધનો અને ભૌગોલિક સ્થાન માટે જ નહીં, પરંતુ તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને યુરોપ વચ્ચે તણાવનું એક નવું કેન્દ્ર બની રહ્યું છે તે માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ગ્રીનલેન્ડનો ઇતિહાસ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે કઠોર અને ઉજ્જડ દેખાતી ભૂમિ પણ રાજકીય કેન્દ્ર બની શકે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે જ્યારે આઇસલેન્ડથી દેશનિકાલ કરાયેલ એરિક ધ રેડ અહીં આવ્યો, ત્યારે તેણે લોકોને આકર્ષવા માટે તેનું નામ ગ્રીનલેન્ડ રાખ્યું. વાસ્તવમાં, આ વિસ્તાર ઓછો લીલો અને વધુ બર્ફીલો હતો, પરંતુ નામ કામ કરી ગયું, અને ધીમે ધીમે વસાહતો ઉભરી આવવા લાગી. ૧૭૨૧ માં, તે ડેનિશ વસાહત બન્યું અને ૧૯૫૩ માં ઔપચારિક રીતે ડેનમાર્કનો ભાગ બન્યું. ૧૯૭૯ માં તેને ગૃહ શાસન મળ્યું, અને ત્યારથી, સ્થાનિક સરકાર પાસે નોંધપાત્ર સત્તાઓ છે, જોકે વિદેશ નીતિ અને સંરક્ષણ ડેનિશ નિયંત્રણ હેઠળ રહે છે.
આજે, ગ્રીનલેન્ડનો કુલ વિસ્તાર આશરે ૨૧.૬ લાખ ચોરસ કિલોમીટર છે, જેમાંથી આશરે ૮૦ ટકા બરફથી ઢંકાયેલો છે. વસ્તી ફક્ત ૫૭,૦૦૦ની આસપાસ છે, જે તેને વિશ્વના સૌથી ઓછા વસ્તીવાળા પ્રદેશોમાંનો એક બનાવે છે. શહેરો વચ્ચે રસ્તાઓ દુર્લભ છે, અને લોકો વિમાનો, બોટ, હેલિકોપ્ટર અને પરંપરાગત ડોગ સ્લેજનો ઉપયોગ કરે છે. વર્ષના કેટલાક મહિનાઓ માટે સૂર્ય આથમતો નથી, અને ૨૧ જૂને રાષ્ટ્રીય રજા ઉજવવામાં આવે છે, જે સૌથી લાંબો દિવસ છે.
ગ્રીનલેન્ડમાં છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં અભૂતપૂર્વ કુદરતી ફેરફારો જોવા મળ્યા છે. વિશાળ બરફની ચાદર ઝડપથી પીગળી રહી છે, અને ઘણા વિસ્તારોમાં હરિયાળી ઉભરી રહી છે. ઉનાળાનું તાપમાન ૨૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચવું હવે અસામાન્ય નથી. જ્યારે આબોહવા પરિવર્તન પર્યાવરણવાદીઓમાં ચિંતા ઉભી કરી રહ્યું છે, ત્યારે વૈશ્વિક શક્તિઓ પણ આ પ્રદેશ પર વધુને વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે. પીગળતા બરફ નીચે છુપાયેલા ખનિજ સંસાધનો, દુર્લભ ધાતુઓ અને નવા દરિયાઈ વેપાર માર્ગો ગ્રીનલેન્ડને વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.
આ પૃષ્ઠભૂમિ સામે, યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના ગ્રીનલેન્ડને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ભેળવવાના પ્રસ્તાવે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં હલચલ મચાવી દીધી છે. ૨૦૧૯ થી, ટ્રમ્પ ગ્રીનલેન્ડ ખરીદવા અથવા કોઈક રીતે તેને અમેરિકન પ્રભાવ હેઠળ લાવવાની વાત કરી રહ્યા છે. તેમના બીજા કાર્યકાળ દરમિયાન આ મુદ્દાને નવી ગતિ મળી છે. ગ્રીનલેન્ડ યુએસ માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તે આર્કટિક ક્ષેત્રમાં તેની લશ્કરી અને વ્યૂહાત્મક હાજરીને મજબૂત બનાવી શકે છે. યુએસ પાસે પહેલેથી જ અહીં થુલે એર બેઝ છે, જે મિસાઇલ સંરક્ષણ અને દેખરેખ માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
ટ્રમ્પની ધમકીઓથી યુરોપ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વચ્ચેના સંબંધોમાં ખટાશ આવી છે. યુરોપિયન યુનિયન આને પોતાની સાર્વભૌમત્વ પર સીધો હુમલો માને છે. ઘણા યુરોપિયન દેશો ડેનમાર્કના સમર્થનમાં ખુલ્લેઆમ બહાર આવ્યા છે. આ સંઘર્ષની વેપાર સંબંધો પર પણ અસર પડી છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે યુરોપિયન યુનિયન પર ૧૫ ટકા ટેરિફ લાદ્યો છે, જેને વધારીને ૨૫ ટકા કરવાની ધમકી આપવામાં આવી છે. સ્ટીલ, તાંબુ અને એલ્યુમિનિયમ જેવા ઉત્પાદનો પર આ દર પહેલાથી જ ૫૦ ટકા છે. આ ટેરિફથી ટ્રાન્સએટલાન્ટિક વેપાર સંબંધો નબળા પડ્યા છે અને યુરોપમાં તેને આર્થિક બળજબરી અથવા બ્લેકમેલ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને યુરોપિયન યુનિયન વચ્ચેનો કુલ વેપાર આશરે રૂ.૮૧ લાખ કરોડનો છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ યુરોપમાં પેટ્રોલિયમ, મશીનરી, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને વિમાન નિકાસ કરે છે, જ્યારે યુરોપ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ઓટોમોટિવ, મશીનરી અને રાસાયણિક ઉત્પાદનો નિકાસ કરે છે. મે ૨૦૨૫ માં, બંને પક્ષો વચ્ચે એક કરાર થયો હતો, જેના હેઠળ યુરોપ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ પાસેથી ડોલર૭૫૦ બિલિયન ઊર્જા ખરીદશે અને આગામી ત્રણ વર્ષમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ડોલર૬૦૦ બિલિયનનું રોકાણ કરશે. પરંતુ ગ્રીનલેન્ડ વિવાદ અને ટ્રમ્પની ટેરિફ નીતિને કારણે, આ કરાર પણ જોખમમાં છે.
યુરોપિયન સંસદના અનેક જૂથોએ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથેના વેપાર કરારને સ્થગિત કરવાની માંગ કરી છે. યુરોપિયન પીપલ્સ પાર્ટીના પ્રમુખ મેનફ્રેડ વેબરે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે ગ્રીનલેન્ડ અંગે ટ્રમ્પની ધમકીઓ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથેના કરારને બહાલી આપવાનું અશક્ય બનાવે છે. યુરોપિયન યુનિયન હવે એક ખાસ કાનૂની હથિયારનો ઉપયોગ કરવાનું વિચારી રહ્યું છે, જેને અનૌપચારિક રીતે ’ટ્રેડ બાઝુકા’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેનો હેતુ આર્થિક દબાણ દ્વારા રાજકીય લાભ મેળવવા માંગતા દેશો સામે કડક પગલાં લેવાનો છે.
માત્ર વેપાર પર જ નહીં પરંતુ લશ્કરી મોરચે પણ હિલચાલ તીવ્ર બની છે. ટ્રમ્પની ધમકીઓ બાદ, ઘણા નાટો દેશોએ ગ્રીનલેન્ડમાં તેમની હાજરી વધારવાનો નિર્ણય લીધો છે. ’ઓપરેશન આર્કટિક એન્ડ્યુરન્સ’ હેઠળ, યુરોપિયન દેશોએ ગ્રીનલેન્ડમાં મર્યાદિત સંખ્યામાં સૈનિકો મોકલ્યા છે. ફ્રાન્સ, જર્મની, નોર્વે, નેધરલેન્ડ, ફિનલેન્ડ અને યુનાઇટેડ કિંગડમ જેવા દેશોએ આમાં ભાગ લીધો છે. સૈનિકોની સંખ્યા ઓછી હોવા છતાં, તેનું પ્રતીકાત્મક મહત્વ નોંધપાત્ર છે. એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે ગ્રીનલેન્ડના મુદ્દા પર નાટો અને યુરોપ એક છે.
ડેનમાર્ક પહેલાથી જ ગ્રીનલેન્ડમાં લગભગ ૨૦૦ સૈનિકો તૈનાત કરી ચૂક્યું છે, અને ’સીરિયસ ડોગ સ્લેડ પેટ્રોલિંગ’ આર્કટિક પ્રદેશોનું નિરીક્ષણ કરે છે. ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ ઇમેન્યુઅલ મેક્રોને સંકેત આપ્યો છે કે ભવિષ્યમાં જમીન, હવા અને સમુદ્રમાં આ હાજરી વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવશે. જો કે, નાટો પાસે કોઈ સામૂહિક નિર્દેશ નથી, અને દરેક દેશ પોતાની સુરક્ષા પ્રાથમિકતાઓના આધારે નિર્ણયો લે છે. પોલેન્ડ, ઇટાલી અને તુર્કી જેવા દેશોએ અન્ય પ્રાથમિકતાઓનો ઉલ્લેખ કરીને સૈનિકો મોકલવાનો ઇનકાર કર્યો છે.
ગ્રીનલેન્ડમાં આ સમગ્ર વિકાસ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે આબોહવા પરિવર્તન, સંસાધન રાજકારણ અને વ્યૂહાત્મક હિતો નવી વૈશ્વિક સંઘર્ષ રેખાઓ દોરવા માટે એકરૂપ થઈ રહ્યા છે. એક તરફ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ શક્તિ અને દબાણ રાજકારણ દ્વારા આર્કટિક પ્રદેશ પર તેની પકડ મજબૂત કરવા માંગે છે, જ્યારે બીજી તરફ, યુરોપ તેને તેની સાર્વભૌમત્વ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોની કસોટી તરીકે જુએ છે. ગ્રીનલેન્ડના સ્થાનિક લોકો માટે, આ સંઘર્ષ દૂરના રાજકારણ જેવો લાગે છે.
આ બર્ફીલી ભૂમિ હવે ફક્ત કુદરતી સૌંદર્યનું પ્રતીક નથી. તે બદલાતી દુનિયાના રાજકારણનો અરીસો બની ગયો છે, જ્યાં વેપાર, લશ્કરી શક્તિ અને આબોહવા પરિવર્તન ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલા છે. આવનારા વર્ષોમાં ગ્રીનલેન્ડ કઈ દિશા લેશે તે તેના પર નિર્ભર રહેશે કે વૈશ્વિક શક્તિઓ સહકારનો માર્ગ પસંદ કરે છે કે મુકાબલો. જે ચોક્કસ છે તે એ છે કે ગ્રીનલેન્ડ હવે હાંસિયામાં નથી, પરંતુ વૈશ્વિક મંચના કેન્દ્રમાં છે.
