તંત્રીની કલમે….
ભારતીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં ૧૩ માર્ચ ૨૦૨૬નો દિવસ એક અત્યંત ગંભીર અને અભૂતપૂર્વ વળાંક તરીકે અંકિત થશે. દેશની સ્વતંત્ર ચૂંટણી પ્રક્રિયાના સર્વોચ્ચ રખેવાળ એવા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર એટલે કે સીઈસી જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધ વિપક્ષી ગઠબંધન ઇન્ડિયા બ્લોક દ્વારા હટાવવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. સંસદના બંને ગૃહોમાં રજૂ થયેલી આ નોટિસ માત્ર એક રાજકીય દાવપેચ નથી, પરંતુ તે બંધારણીય સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતા પર ઉઠેલા મોટા સવાલોનું પ્રતિબિંબ છે. આઝાદી પછી આ પ્રથમ ઘટના છે જ્યારે કોઈ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સામે આટલા મોટા સ્તરે ઔપચારિક રીતે પદભ્રષ્ટ કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી હોય. લોકસભાના ૧૩૦ અને રાજ્યસભાના ૬૩ મળીને કુલ ૧૯૩ સાંસદોની સહી સાથેનો આ ૧૦ પાનાનો પ્રસ્તાવ સીઈસીની કાર્યશૈલી અને તેમની નિષ્પક્ષતા સામે આંગળી ચીંધે છે.
આ સમગ્ર વિવાદના મૂળમાં પશ્ચિમ બંગાળ અને બિહાર જેવા રાજ્યોમાં મતદાર યાદીના સુધારા માટે હાથ ધરવામાં આવેલ ‘સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન’ એટલે કે એસઆઈઆરની પ્રક્રિયા છે. વિપક્ષી પાર્ટીઓ, ખાસ કરીને તૃણમૂલ કોંગ્રેસ દ્વારા આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે કે સીઈસી જ્ઞાનેશ કુમારે શાસક પક્ષ ભાજપને ફાયદો કરાવવા માટે આ પ્રક્રિયાનો દુરુપયોગ કર્યો છે. આક્ષેપ મુજબ, વિરોધ પક્ષોના પ્રભુત્વવાળા વિસ્તારોમાં મતદારોના નામ મોટા પાયે રદ કરવામાં આવ્યા છે અથવા તેમને મતદાનથી વંચિત રાખવાનો પ્રયાસ થયો છે. આ ઉપરાંત, પશ્ચિમ બંગાળમાં માઇક્રો-ઓબ્ઝર્વર્સની નિમણૂક અને ચૂંટણી પંચની બેઠકો દરમિયાન વિપક્ષી નેતાઓ સાથેનું વર્તન પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહ્યું છે. જ્યારે લોકશાહીમાં ચૂંટણી પંચને એક નિષ્પક્ષ અમ્પાયરની ભૂમિકામાં જોવામાં આવે છે, ત્યારે તેના સર્વોચ્ચ વડા સામે પક્ષપાતી વલણના ગંભીર આક્ષેપો સંસ્થાની પવિત્રતાને જોખમમાં મૂકે છે.
ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ ૩૨૪ (૫) મુજબ, મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને તેમના પદ પરથી હટાવવાની પ્રક્રિયા સર્વોચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશને હટાવવા જેટલી જ જટિલ અને કડક છે. સીઈસીને માત્ર સાબિત થયેલા ગેરવર્તન અથવા અસમર્થતાના આધારે જ દૂર કરી શકાય છે. વિપક્ષનો આ પ્રસ્તાવ હવે સંસદના બંને ગૃહોના અધ્યક્ષો પાસે છે. જો આ પ્રસ્તાવ સ્વીકારવામાં આવે, તો એક વિશેષ તપાસ સમિતિની રચના કરવામાં આવશે, જેમાં સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ અને હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રક્રિયા એટલી જટિલ એટલા માટે રાખવામાં આવી છે જેથી કોઈ પણ સરકાર રાજકીય દ્વેષથી પ્રેરાઈને ચૂંટણી પંચના વડાને સરળતાથી હટાવી ન શકે. જોકે, વર્તમાન રાજકીય ગણિત મુજબ એનડીએ ગઠબંધન પાસે બહુમતી હોવાથી આ પ્રસ્તાવ પસાર થવો મુશ્કેલ જણાય છે, પરંતુ આ હિલચાલ દ્વારા વિપક્ષે દેશના જનમાનસમાં ચૂંટણી પંચની નિષ્પક્ષતા અંગે એક મોટો પ્રશ્નાર્થ ચિન્હ ઉભો કરી દીધો છે.
બીજી તરફ, શાસક પક્ષ ભાજપે આ પ્રસ્તાવને લોકશાહી સંસ્થાઓને નબળી પાડવાનો વિપક્ષનો છૂપો એજન્ડા ગણાવ્યો છે. ભાજપના નેતાઓનું કહેવું છે કે જ્યારે વિપક્ષ ચૂંટણીના મેદાનમાં હારનો સામનો કરે છે, ત્યારે તેઓ બંધારણીય સંસ્થાઓ પર દોષારોપણ કરવાનું શરૂ કરે છે. સરકારનું માનવું છે કે મતદાર યાદીમાં સુધારો એ એક સતત ચાલતી કાયદેસરની પ્રક્રિયા છે અને તેમાં કોઈપણ પ્રકારનો રાજકીય હસ્તક્ષેપ નથી. સુપ્રીમ કોર્ટ પણ હાલમાં આ બાબતે નજર રાખી રહી છે અને ન્યાયતંત્ર દ્વારા પણ કેટલાક સુધારાત્મક સૂચનો કરવામાં આવ્યા છે. આમ છતાં, સંસદમાં જે રીતે ૧૯૩ સાંસદો એકઠા થઈને સીઈસી સામે આટલો મોટો મોરચો ખોલે છે, તે બાબત સ્પષ્ટ કરે છે કે દેશના રાજકીય વાતાવરણમાં અવિશ્વાસની ખાઈ ઘણી ઊંડી થઈ ગઈ છે.
આ વિવાદ માત્ર એક વ્યક્તિ કે એક હોદ્દા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ભારતીય અર્થતંત્ર અને સ્થિરતાને પણ અસર કરી શકે છે. આગામી સમયમાં પશ્ચિમ બંગાળ, આસામ, કેરળ અને તમિલનાડુ જેવા મહત્વના રાજ્યોમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાવાની છે. આવી કટોકટીના સમયે જો ચૂંટણી પંચના વડા જ વિવાદોના ઘેરામાં હોય, તો ચૂંટણીના પરિણામોની સ્વીકાર્યતા પર પણ સવાલો ઉઠી શકે છે. નાણાકીય બજારો પણ સ્થિર લોકશાહી અને મજબૂત સંસ્થાઓ પર નિર્ભર હોય છે. જો દેશની અંદર સંવિધાનિક કટોકટી ઊભી થાય, તો તેની અસર વિદેશી રોકાણકારોના આત્મવિશ્વાસ પર પણ પડી શકે છે. તેથી, સરકાર અને વિપક્ષ બંનેએ આ બાબતે ગંભીરતાથી વિચારવું જરૂરી છે.
ચૂંટણી પંચ એ લોકશાહીનો પાયો છે. જો પાયો જ નબળો પડે અથવા તેના પર શંકાના વાદળો ઘેરાય, તો સમગ્ર લોકતાંત્રિક માળખું જોખમમાં મુકાઈ શકે છે. સીઈસી જ્ઞાનેશ કુમાર સામેનો આ ઐતિહાસિક પ્રસ્તાવ લોકશાહીમાં ‘ચેક્સ એન્ડ બેલેન્સીસ’ એટલે કે અંકુશ અને સંતુલનની પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે. ભલે આ પ્રસ્તાવ સંસદમાં સફળ થાય કે ન થાય, પરંતુ તેણે ચૂંટણી પંચની સ્વાયત્તતા અને પારદર્શિતા અંગે એક નવી ચર્ચાની જરૂરિયાત ઊભી કરી છે. લોકશાહી ત્યારે જ જીવંત રહી શકે જ્યારે દેશની જનતાને વિશ્વાસ હોય કે તેમનો મત એક સુરક્ષિત અને નિષ્પક્ષ વ્યવસ્થા દ્વારા ગણવામાં આવશે. આવનારા દિવસોમાં સંસદની કાર્યવાહી અને તપાસ સમિતિના તારણો નક્કી કરશે કે આ માત્ર રાજકીય ખળભળાટ છે કે પછી સંવિધાનિક સુધારાની નવી દિશા છે.
નરેન્દ્ર જોષી
