કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
ગોંડિયા – વૈશ્વિક સ્તરે, ૨૧મી સદીના ત્રીજા દાયકામાં, વૈશ્વિક રાજકારણ એક એવા તબક્કે છે જ્યાં આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો, સાર્વભૌમત્વની વિભાવના અને બહુપક્ષીય સહયોગના પાયા ધ્રુજી રહ્યા હોય તેવું લાગે છે. યુએસ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નવા યુએસ નકશાનું કથિત અનાવરણ, ગ્રીનલેન્ડ, બ્રિટન અને વેનેઝુએલા અંગે આક્રમક દાવાઓ અને ટેરિફ યુદ્ધનો હથિયાર તરીકે ઉપયોગ, આ બધું સૂચવે છે કે વિશ્વ રાજકારણ હવે રાજદ્વારી કરતાં દબાણ અને ધમકીઓની ભાષામાં વધુ બોલી રહ્યું છે. આ પૃષ્ઠભૂમિ સામે, ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન વચ્ચે પ્રસ્તાવિત ભારત-યુરોપિયન યુનિયન
મુક્ત વેપાર કરાર એક વૈકલ્પિક વૈશ્વિક આર્થિક ધરી તરીકે ઉભરી રહ્યો હોય તેવું લાગે છે. હું, એડવોકેટ કિશન સંમુખદાસ ભવનાની ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર ટેરિફનો ઉપયોગ વ્યૂહાત્મક હથિયાર તરીકે કરી રહ્યું છે. પહેલા ચીન પર, પછી યુરોપ પર અને હવે સાથી દેશો પર ટેરિફ વધારવાની ધમકી આપીને, આ નીતિ વૈશ્વિક વેપારને અસ્થિર બનાવી રહી છે.આનો અર્થ એ છે કે યુએસ નીતિ હવે મિત્રોને પણ દુશ્મનોમાં ફેરવી રહી છે. ૧ ફેબ્રુઆરીથી યુરોપિયન યુનિયન પર ૧૦ ટકા ટેરિફ લાદવાની ધમકી અને ત્યારબાદ ૨૫ ટકા ટેરિફ લાદવાની ધમકીએ યુરોપને વૈકલ્પિક આર્થિક ભાગીદારો શોધવાની ફરજ પાડી છે. આ તે ક્ષણ છે જ્યારે ભારત એક વિશ્વસનીય અને સ્થિર વિકલ્પ તરીકે ઉભરી આવે છે. ગ્રીનલેન્ડ પર અમેરિકાનું આક્રમક વલણ માત્ર યુરોપ માટે જ નહીં પરંતુ રશિયા માટે પણ તક ઉભી કરે છે. રશિયા દ્વારા તેની વ્યૂહરચનામાં આ મુદ્દાનો સમાવેશ દર્શાવે છે કે મહાસત્તાઓ હવે નાના પ્રદેશો અને સંસાધનો પર નિયંત્રણ માટે ખુલ્લેઆમ સ્પર્ધા કરી રહી છે. આ પરિસ્થિતિ શીત યુદ્ધ પછીના ક્રમને પડકારે છે, જેમાં સરહદો પ્રમાણમાં સ્થિર માનવામાં આવતી હતી.
મિત્રો, જો આપણે ટ્રમ્પના ભૂરાજકીય વિચારસરણી પર વિચાર કરીએઃ નકશો બદલવાની મહત્વાકાંક્ષા કે વ્યૂહાત્મક દબાણ? ટ્રમ્પની વિદેશ નીતિ પરંપરાગત અમેરિકન રાજદ્વારીથી અલગ રહી છે. તેમણે “અમેરિકા ફર્સ્ટ” ના નારાને સ્થાનિક નીતિ સુધી મર્યાદિત રાખ્યો નથી, પરંતુ તેને વૈશ્વિક વ્યવસ્થા પર લાદવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. ગ્રીનલેન્ડ ખરીદવાની ઓફર, વેનેઝુએલાના સંસાધનો પર પરોક્ષ દાવાઓ અને બ્રિટન સહિત યુરોપિયન સાથીઓ પર દબાણ, આ બધું એવી માનસિકતા દર્શાવે છે જ્યાં ભૂગોળ સોદાબાજીનો મુખ્ય ભાગ બની જાય છે. હવે ગંભીર પ્રશ્ન એ છે કે શું ટ્રમ્પ ખરેખર વિશ્વની ભૂગોળ બદલવા માંગે છે કે આ ફક્ત આર્થિક અને રાજકીય દબાણ માટેની વ્યૂહરચના છે. ટ્રમ્પની નીતિઓ હવે ફક્ત હરીફો જ નહીં પરંતુ સાથીઓને પણ અસ્વસ્થ બનાવી રહી છે. બ્રિટિશ સંસદમાં ત્રીજા ક્રમના સૌથી મોટા પક્ષ લિબરલ ડેમોક્રેટ્સના નેતા એડ ડેવી, ટ્રમ્પને આંતરરાષ્ટ્રીય ગુંડા અને અમેરિકાએ અત્યાર સુધી જોયેલા સૌથી ભ્રષ્ટ રાષ્ટ્રપતિ ગણાવે છે, તે માત્ર એક નિવેદન નથી પરંતુટ્રાન્સએટલાન્ટિક સંબંધોમાં તિરાડનું પ્રતીક છે. આ પ્રતિક્રિયા દર્શાવે છે કે યુએસ-યુરોપ સંબંધો હવે વિશ્વાસ કરતાં શંકા અને રોષ પર આધારિત હોય તેવું લાગે છે.
મિત્રો, જો આપણે ભારત-યુરોપિયન યુનિયન સંબંધોના ઐતિહાસિક સંદર્ભને ધ્યાનમાં લઈએ, તો ભારત અને યુરોપિયન યુનિયન વચ્ચે મુક્ત વેપાર કરારની ચર્ચાઓ નવી નથી. તે ૨૦૦૭ માં શરૂ થયો હતો, પરંતુ કરવેરા, બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો, પર્યાવરણીય ધોરણો અને શ્રમ નિયમો જેવા મુદ્દાઓ પર મતભેદોને કારણે ૨૦૧૩ સુધી અટકી ગયો હતો. ૨૦૨૨ માં વાટાઘાટો ફરી શરૂ થઈ, પરંતુ વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓએ પ્રક્રિયા ધીમી કરી દીધી. હવે, ૨૭ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ ના રોજ તેના પૂર્ણ થવાની શક્યતાને એક ઐતિહાસિક વળાંક માનવામાં આવે છે. યુરોપિયન કમિશનના પ્રમુખ ઉર્સુલા વોન ડેર લેયેન દ્વારા આ પ્રસ્તાવિત કરારને “બધા સોદાઓની માતા” ગણાવવાથી તેનું મહત્વ સ્પષ્ટ થાય છે. બે અબજથી વધુ વસ્તી ધરાવતું આ સંયુક્ત બજાર ફક્ત વેપાર નિયમોને સરળ બનાવશે નહીં પરંતુ વૈશ્વિક ય્ડ્ઢઁનું એક નવું પાવરહાઉસ પણ બનાવશે. ૨૭ યુરોપિયન દેશોને પ્રથમ-મૂવર લાભ મળશે તે હકીકત દર્શાવે કે યુરોપિયન યુનિયન આ કરારને કેટલું વ્યૂહાત્મક મહત્વ માને છે. આ કરાર ભારત માટે શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે? યુએસ બજારમાં તાજેતરની અસ્થિરતા અને સંભવિત મંદીના ભયથી ભારત માટે નિકાસ જોખમો વધ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં, યુરોપિયન યુનિયન સાથે સ્થિર અને લાંબા ગાળાની વેપાર ભાગીદારી ભારત માટે સલામતી જાળ તરીકે કાર્ય કરશે. આ કરાર ભારતને માત્ર બજાર સુધી પહોંચ જ નહીં પરંતુ નિયમો-આધારિત વેપાર પ્રણાલીમાં મજબૂત સ્થાન પણ પ્રદાન કરશે.
મિત્રો, જો આપણે રોજગાર-સઘન ઉદ્યોગોને ધ્યાનમાં લઈએ જે આ કરારથી સૌથી વધુ લાભ મેળવશે, તો ભારતના કાપડ, તૈયાર વસ્ત્રો અને ચામડાના ઉદ્યોગો જેવા ક્ષેત્રોને સૌથી વધુ ફાયદો થશે, જે લાખો લોકોને રોજગારી આપે છે. હાલમાં, યુરોપમાં ભારતીય ઉત્પાદનો પર ૨ થી ૧૨ ટકાની ડ્યુટી લાગુ પડે છે. એફટીએ પછી, આ કર ઘટાડવામાં આવશે અથવા દૂર કરવામાં આવશે, જેનાથી ભારતીય ઉત્પાદનો યુરોપિયન બજારમાં વધુ સ્પર્ધાત્મક બનશે અને સ્થાનિક રોજગાર સર્જનને વેગ મળશે. વિશ્વના ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ અને ફાર્મસીની ભૂમિકા – ભારત પહેલાથી જ વિશ્વના દવાખાના તરીકે જાણીતું છે. યુરોપિયન બજારમાં જેનેરિક દવાઓની માંગ સતત વધી રહી છે, પરંતુ કડક નિયમોને કારણે ભારતીય કંપનીઓ પડકારોનો સામનો કરી રહી છે. આ કરાર પછી મંજૂરી પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવાથી ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ માટે વિશાળ તકો ખુલશે. રસાયણો, દરિયાઈ ઉત્પાદનો અને નવી તકો – ભારતને રસાયણ અને દરિયાઈ ઉત્પાદનોના નિકાસથી પણ નોંધપાત્ર ફાયદો થવાની સંભાવના છે. યુરોપ જેવા ઉચ્ચ-માનક બજારમાં ભારતીય ઉત્પાદનોની પહોંચ વધારવાથી માત્ર વેપારને જ નહીં પરંતુ ગુણવત્તા સુધારણા અને તકનીકી પ્રગતિને પણ પ્રોત્સાહન મળશે. યુરોપ માટે, ભારત માત્ર એક મુખ્ય ગ્રાહક બજાર નથી પરંતુ એક વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર છે જે એશિયામાં સ્થિરતા અને નિયમો-આધારિત વ્યવસ્થાને સમર્થન આપે છે. અમેરિકાના અનિશ્ચિત વલણ વચ્ચે, ભારત-યુરોપિયન યુનિયન સંબંધો યુરોપને સત્તાનું વૈકલ્પિક સંતુલન પૂરું પાડે છે. ભારતીય ગ્રાહકો પર અસરઃ સસ્તું વૈભવી? આ કરાર બાદ, યુરોપિયન કાર કંપનીઓ – મર્સિડીઝ, મ્સ્ઉ અને છેઙ્ઘૈ – ભારતમાં પ્રમાણમાં સસ્તી થઈ શકે છે. વધુમાં, યુરોપિયન દારૂ અને વાઇન પર ઓછા કર ભારતીય બજારમાં તેમના ભાવ ઘટાડી શકે છે. આ ભારતીય ગ્રાહકો માટે એક નવો અનુભવ હશે અને સ્થાનિક ઉદ્યોગો માટે સ્પર્ધા પણ વધારશે.
મિત્રો, ચાલો ભારતના રાજદ્વારી બુદ્ધિઃ પ્રજાસત્તાક દિવસ અને યુરોપિયન યુનિયન મહેમાનો વિશે ચર્ચા કરીએ. આ સમજવા માટે, ભારત દ્વારા તેના ૭૭મા પ્રજાસત્તાક દિવસે યુરોપિયન યુનિયનના પ્રતિનિધિઓને મુખ્ય મહેમાનો તરીકે આમંત્રણ આપવું એ ફક્ત પ્રતીકાત્મક નથી, પરંતુ એક સ્પષ્ટ રાજદ્વારી સંદેશ છે. આ વૈશ્વિક રાજકારણમાં ભારતના તેના સંબંધોને પ્રાથમિકતા આપવાનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. જ્યારે ટ્રમ્પની નીતિઓ દબાણ, ધમકીઓ અને એકપક્ષીય નિર્ણયો પર આધારિત છે, ત્યારે ભારત-યુરોપિયન યુનિયન કરાર સંવાદ, સર્વસંમતિ અને બહુપક્ષીય સહયોગનું ઉદાહરણ આપે છે. આ સંઘર્ષ ફક્ત નીતિઓનો વિષય નથી, પરંતુ વિશ્વ પર બે અલગ અલગ દ્રષ્ટિકોણનો છે. અમેરિકાની આક્રમક નીતિઓ અને યુરોપ અને ભારત વચ્ચેની નિકટતા દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલન ધીમે ધીમે બહુધ્રુવીય બની રહ્યું છે. કોઈ એક દેશ એકલા નિયમો નક્કી કરી શકતો નથી. વેપાર, ટેકનોલોજી અને રાજદ્વારીમાં ભાગીદારી નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવશે. આવનારા વર્ષોમાં ખબર પડશે કે વિશ્વ સંઘર્ષ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે કે સહકાર તરફ. ટ્રમ્પની શૈલી તાત્કાલિક લાભ આપી શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે તે અસ્થિરતામાં વધારો કરે છે.તેનાથી વિપરીત, ભારત-યુરોપિયન યુનિયન કરાર જેવી ભાગીદારી સ્થિરતા અને સહિયારી સમૃદ્ધિનો માર્ગ મોકળો કરે છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત કથાનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જોવા મળશે કે નવા વિશ્વ વ્યવસ્થાના સંકેતો સ્પષ્ટપણે દેખાય છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની નીતિઓ, બ્રિટનની તીક્ષ્ણ પ્રતિક્રિયાઓ અને ઓલ ઈન્ડિયા-યુરોપ ડીલ્સની માતા, ત્રણેય ઘટનાઓ એકસાથે એક નવા વિશ્વ વ્યવસ્થાના ઉદભવનો સંકેત આપે છે. આ એવો સમય છે જ્યાં વ્યવસાયનું રાજકારણ અને સહકારનું અર્થશાસ્ત્ર સામસામે ઊભા છે. ભારત- યુરોપિયન યુનિયન કરાર માત્ર એક વેપાર સોદો નથી, પરંતુ વૈકલ્પિક વૈશ્વિક ભવિષ્યનો પાયો છે જ્યાં નિયમો, ભાગીદારી અને સંતુલન સર્વોપરી રહેશે.
