તંત્રીની કલમે….
વર્તમાન વૈશ્વિક રાજકારણમાં પશ્ચિમ એશિયાનો પ્રદેશ અત્યારે એક એવા વળાંક પર ઉભો છે જ્યાં એક નાનકડી ચિંગારી પણ ભયાનક જ્વાળામુખીનું રૂપ ધારણ કરી શકે તેમ છે. ઇઝરાયલ અને હમાસ વચ્ચે શરૂ થયેલું યુદ્ધ હવે લેબનોન, યમન અને સીધા ઇરાન સુધી વિસ્તરી રહ્યું છે, ત્યારે વિશ્વની નજર ભારત જેવી ઉભરતી મહાસત્તા પર ટકેલી છે. આ ગંભીર પરિસ્થિતિ વચ્ચે ભારતના વિદેશમંત્રી એસ. જયશંકરે સંયુક્ત આરબ અમીરાત એટલે કે યુએઈના વિદેશમંત્રી શેખ અબ્દુલ્લા બિન ઝાયેદ અલ નાહયાન સાથે કરેલી ટેલિફોનિક વાતચીત અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને વ્યૂહાત્મક ગણી શકાય. આ મંત્રણા માત્ર બે દેશો વચ્ચેના સંબંધો પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે સમગ્ર પશ્ચિમ એશિયામાં સ્થિરતા સ્થાપવા માટે ભારતની વધતી જતી સક્રિયતા અને રાજદ્વારી પ્રભાવનો પુરાવો છે. ભારત હંમેશા માનતું આવ્યું છે કે સંવાદ અને મુત્સદ્દીગીરી જ કોઈપણ સંઘર્ષનો અંત લાવી શકે છે અને જયશંકરની આ પહેલ તે દિશામાં એક મજબૂત ડગલું છે.
પશ્ચિમ એશિયામાં અસ્થિરતા ભારત માટે માત્ર ભૌગોલિક ચિંતાનો વિષય નથી, પરંતુ તે આર્થિક અને માનવીય દૃષ્ટિકોણથી પણ ખૂબ મહત્વ ધરાવે છે. યુએઈ, સાઉદી અરેબિયા અને કતાર જેવા દેશોમાં લાખો ભારતીયો વસે છે જેઓ ભારતની અર્થવ્યવસ્થામાં મોટું યોગદાન આપે છે. જો આ વિસ્તારમાં યુદ્ધની જ્વાળાઓ વધુ પ્રસરે તો આ ભારતીયોની સુરક્ષા જોખમમાં મુકાઈ શકે તેમ છે. આ ઉપરાંત, ભારતની ઉર્જા સુરક્ષાનો મોટો આધાર આ દેશો પર રહેલો છે. ક્રૂડ તેલ અને ગેસના પુરવઠામાં આવતો કોઈપણ વિક્ષેપ ભારતના બજારમાં મોંઘવારીનો વિસ્ફોટ કરી શકે છે. એસ. જયશંકરે યુએઈના વિદેશમંત્રી સાથેની વાતચીતમાં આ જ પાસાઓ પર ભાર મૂક્યો છે કે પ્રદેશમાં તણાવ ઘટાડવો એ માત્ર સ્થાનિક જરૂરિયાત નથી પણ વૈશ્વિક અર્થતંત્રના હિતમાં પણ છે. યુએઈ ભારતનું એક વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર છે અને બંને દેશો વચ્ચેનો વિશ્વાસ અત્યારે સર્વોચ્ચ સપાટી પર છે, જેનો ઉપયોગ શાંતિ સ્થાપવા માટે કરવો અનિવાર્ય બન્યો છે.
ભારતની વિદેશ નીતિની સૌથી મોટી તાકાત તેની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા છે. ભારત પાસે ઇઝરાયલ સાથે ગાઢ સંરક્ષણ અને તકનીકી સંબંધો છે, તો બીજી તરફ આરબ દેશો અને ઇરાન સાથે પણ તેના સદીઓ જૂના સાંસ્કૃતિક અને વ્યાપારી સંબંધો છે. વિશ્વના બહુ ઓછા દેશો પાસે આવી સંતુલિત સ્થિતિ છે કે તેઓ બંને પક્ષો સાથે ટેબલ પર બેસીને વાત કરી શકે. પશ્ચિમી દેશો ઘણીવાર એકપક્ષીય વલણ અપનાવતા હોય છે, જ્યારે ભારતનું વલણ હંમેશા માનવીય વેદના ઘટાડવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓના પાલન પર રહ્યું છે. એસ. જયશંકરે અગાઉ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારત આતંકવાદની નિંદા કરે છે પણ સાથે સાથે નિર્દોષ નાગરિકોના મોતના પક્ષમાં પણ નથી. યુએઈ સાથેની આ મંત્રણામાં લાલ સમુદ્ર અને હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં જહાજો પર થઈ રહેલા હુમલાઓ અંગે પણ ગંભીર ચર્ચા થઈ હોવાનું મનાય છે. આ દરિયાઈ માર્ગો વૈશ્વિક વેપારની જીવાદોરી સમાન છે અને તેમાં અવરોધ આવવો એ આધુનિક વિશ્વ માટે પરવડે તેમ નથી.
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભારતે પોતાની છબી ’વિશ્વ બંધુ’ તરીકે વિકસાવી છે. યુક્રેન-રશિયા સંઘર્ષ હોય કે પશ્ચિમ એશિયાનું સંકટ, ભારત હંમેશા શાંતિના દૂત તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. યુએઈ જેવા પ્રભાવશાળી દેશો જાણે છે કે ભારતનો અવાજ ગ્લોબલ સાઉથ એટલે કે વિકાસશીલ દેશોનો અવાજ છે. જ્યારે જયશંકર પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિરતાની વાત કરે છે ત્યારે તે માત્ર શબ્દો નથી હોતા પણ તેની પાછળ ભારતની આર્થિક શક્તિ અને નૈતિક પ્રભાવ હોય છે. ઇઝરાયલ અને ઇરાન વચ્ચે વધતી જતી દુશ્મનીને રોકવા માટે ભારત અને યુએઈ જેવી પ્રાદેશિક શક્તિઓનું એક મંચ પર આવવું ખૂબ જ જરૂરી છે. જો આ દેશો ભેગા મળીને દબાણ લાવે તો યુદ્ધવિરામ અને માનવીય સહાયના માર્ગો મોકળા થઈ શકે છે.
નિષ્કર્ષમાં કહી શકાય કે નિર્મલ મેટ્રોના વાચકોએ સમજવું જોઈએ કે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં કોઈ પણ ઘટના એકલદોકલ હોતી નથી. જયશંકર અને યુએઈ વિદેશમંત્રીની આ મંત્રણા એ વાતનો સંકેત છે કે ભારત હવે માત્ર પ્રેક્ષક બનીને બેસી રહેવા માંગતું નથી, પરંતુ તે વિશ્વ શાંતિ માટે સક્રિય ભૂમિકા ભજવવા તૈયાર છે. પશ્ચિમ એશિયામાં સ્થિરતા લાવવાના ભારતના પ્રયાસો આવનારા સમયમાં વધુ તેજ બનશે. શાંતિ એ કોઈ એક દેશની જવાબદારી નથી પણ સામૂહિક પ્રયાસોનું પરિણામ છે. ભારતની આ રાજદ્વારી પહેલ આશા જન્માવે છે કે કદાચ રણની આ ગરમ ધરતી પર ફરી એકવાર શાંતિની ઠંડક પ્રસરે અને હિંસાનો અંત આવે. આવનારા દિવસોમાં ભારત આ મામલે અન્ય વૈશ્વિક નેતાઓ સાથે પણ ચર્ચા કરે તેવી શક્યતા છે, જે ભારતની વિશ્વગુરુ બનવાની દિશામાં એક મહત્વનું સીમાચિહ્ન સાબિત થશે.
નરેન્દ્ર જોષી
