તંત્રીની કલમે….
ભારતીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ નો આ સમયગાળો અત્યંત નિર્ણાયક અને વ્યાપક ચર્ચાઓનો સાક્ષી બની રહ્યો છે. એક તરફ ભારત વિશ્વના ફલક પર પોતાની આર્થિક શક્તિનું પ્રદર્શન કરી રહ્યું છે, ત્યારે બીજી તરફ દેશની સર્વોચ્ચ સંસ્થા એવી સંસદમાં ગંભીર રાજકીય અને આર્થિક પ્રશ્નોના વંટોળ ઉઠ્યા છે. ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે થયેલા તાજેતરના વ્યાપારી કરારે દેશની આંતરિક રાજનીતિમાં અભૂતપૂર્વ ગરમાવો લાવી દીધો છે. લોકસભામાં વિપક્ષી નેતા દ્વારા જે રીતે આ કરાર સામે સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે અને ત્યારબાદ સંસદમાં જે પ્રકારની મડાગાંઠ સર્જાઈ છે, તેણે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને આર્થિક હિતો વચ્ચેના સંતુલન પર ફરી એકવાર ગહન ચર્ચા છેડી દીધી છે. આ વિવાદ માત્ર રાજકીય આક્ષેપબાજી પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેની સીધી અસર દેશના ખેડૂતો, લઘુ ઉદ્યોગો અને સામાન્ય જનતાના ભવિષ્ય પર પડવાની છે, જેના કારણે નિર્મળ મેટ્રોના વાચકો માટે આ વિષયનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરવું અનિવાર્ય બન્યું છે.
આ આખા વિવાદનું મુખ્ય કેન્દ્ર વ્હાઇટ હાઉસ દ્વારા કરારની વિગતોમાં કરવામાં આવેલા શબ્દભેદ અને ફેરફારો છે. ભારત સરકાર આ કરારને ૫૦૦ અબજ ડોલર ના તોતિંગ વ્યાપારી લક્ષ્યાંક સાથે દેશની મોટી રાજદ્વારી સફળતા તરીકે રજૂ કરી રહી છે, ત્યારે અમેરિકન વહીવટીતંત્રે દસ્તાવેજોમાં પ્રતિબદ્ધતા જેવા મજબૂત શબ્દને બદલે માત્ર ઈરાદો શબ્દ વાપરીને ભારતની મુશ્કેલીઓ અને શંકાઓમાં વધારો કર્યો છે. રાજદ્વારી અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારની ભાષામાં આ પ્રકારના ફેરફારોના અર્થ અને અસરો ઘણી ગંભીર હોય છે. પ્રશ્ન એ ઉભો થાય છે કે શું અમેરિકા ભારતને માત્ર એક મોટા ગ્રાહક બજાર તરીકે જ જોઈ રહ્યું છે કે પછી આ ખરેખર સમાન સ્તરની ભાગીદારી છે? વિપક્ષનો મુખ્ય આરોપ છે કે ભારતીય ખેડૂતોના હિતોને જોખમમાં મૂકીને અમેરિકાના કૃષિ ઉત્પાદનો અને ડેરી ક્ષેત્ર માટે ભારતના દરવાજા ખોલી દેવામાં આવ્યા છે, જેની અસર લાંબા ગાળે આપણી ગ્રામીણ અર્થવ્યવસ્થા પર પડી શકે છે.
આર્થિક ફલક પર નજર કરીએ તો, આ રાજકીય ઘટનાક્રમની સીધી અસર શેરબજાર પર પણ વર્તાઈ રહી છે. બીએસઈ ના સૂચકાંકોમાં જોવા મળતી અસ્થિરતા અને સેન્સેક્સમાં આવતા ઉતાર-ચઢાવ સાબિત કરે છે કે રોકાણકારો આ વ્યાપારી સંધિના લાંબા ગાળાના પરિણામો અને આર્થિક સ્થિરતા વિશે આશંકિત છે. જ્યારે રૂ ના મૂલ્યમાં અમેરિકન ચલણ સામે સતત ફેરફારો થઈ રહ્યા હોય, ત્યારે વિદેશી વ્યાપારની શરતોમાં અત્યંત પારદર્શિતા હોવી જરૂરી છે. ડેટા સુરક્ષા અને ડિજિટલ હાર્ડવેરના આયાત પરના ટેરિફમાં કરાયેલા ફેરફારો ભારતની ડિજિટલ સાર્વભૌમત્વને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરશે, તે પણ એક મોટો પ્રશ્ન છે. લોકશાહીમાં જ્યારે આર્થિક નીતિઓ ઘડાતી હોય ત્યારે માત્ર આંકડાકીય માયાવી જાળ કરતાં તેના સામાજિક અને વ્યાપક પ્રભાવને સમજવો વધુ જરૂરી છે, કારણ કે આ નિર્ણયો આવનારી પેઢીનું ભવિષ્ય નક્કી કરે છે.
બીજી તરફ, સંસદની અંદર જે રીતે લોકસભા અધ્યક્ષ ઓમ બિરલા વિરુદ્ધ અવિશ્વાસની દરખાસ્ત રજૂ કરવામાં આવી છે, તેણે લોકતાંત્રિક સંસ્થાઓની સ્વાયત્તતા અને મર્યાદાઓ સામે પણ મોટા પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. જ્યારે રાષ્ટ્રીય હિતના ગંભીર મુદ્દાઓ પર તાર્કિક ચર્ચા થવી જોઈએ, ત્યારે સંસદમાં માત્ર હોબાળો, સૂત્રોચ્ચાર અને કાર્યવાહી સ્થગિત થવાની ઘટનાઓ લોકશાહી માટે દુર્ભાગ્યપૂર્ણ છે. સંસદીય ગરિમાનું જતન કરવું એ શાસક પક્ષ અને વિપક્ષ બંનેની સમાન જવાબદારી છે. જો મહત્વના વ્યાપારી કરારો પર સંસદમાં તંદુરસ્ત અને વિગતવાર ચર્ચા નહીં થાય, તો તેની ગંભીર આર્થિક અસરો આગામી વર્ષોમાં દેશના જીડીપી અને સામાન્ય માણસની ખરીદશક્તિ પર પડશે. સરકારે એ સમજવાની જરૂર છે કે માત્ર સંસદીય બહુમતીના જોરે લેવાયેલા આર્થિક નિર્ણયો જનમાનસમાં હંમેશા સ્વીકાર્ય હોતા નથી; તેના માટે વ્યાપક રાષ્ટ્રીય સંમતિ અને વિશ્વાસ હોવો પણ એટલો જ અનિવાર્ય છે.
વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની છબી અત્યારે એક મજબૂત અને ઉભરતા રાષ્ટ્રની છે, પરંતુ આ મજબૂતી ત્યારે જ ટકી શકે જ્યારે દેશ આર્થિક રીતે પણ સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત અને સ્વાયત્ત હોય. અમેરિકા જેવા વિકસિત દેશો સાથેના સંબંધો ભારતની પ્રગતિ માટે ચોક્કસપણે મહત્વના છે, પરંતુ તે સમાનતા અને પારસ્પરિક હિતોના ધોરણે જ હોવા જોઈએ. જો વ્યાપારમાં સંતુલન નહીં જળવાય અને એકતરફી શરતો લાદવામાં આવશે, તો ભારતનું આર્થિક સાર્વભૌમત્વ જોખમાઈ શકે છે. આજના સમયમાં જ્યારે ટેકનોલોજી અને ડેટા એ નવા યુગનું તેલ ગણાય છે, ત્યારે વિદેશી કંપનીઓને ભારતીય બજારમાં અપાતી છૂટછાટો સામે આપણા સ્થાનિક ઉદ્યોગોને શું ફાયદો થશે તેનું સ્પષ્ટ ચિત્ર હોવું જોઈએ. દેશના યુવાનો અને શિક્ષિત વર્ગે પણ આ પ્રવાહોમાં રસ લેવાની જરૂર છે, કારણ કે આ આર્થિક લડાઈ તેમના રોજગાર અને તકો સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે.
ગુજરાત જેવા વ્યાપારી રાજ્ય માટે આ કરારના પાસાઓ વધુ મહત્વના છે કારણ કે આપણો મોટો વર્ગ નિકાસ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર સાથે સંકળાયેલો છે. હીરા ઉદ્યોગ, કાપડ ઉદ્યોગ અને ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્ર પર આ કરારની શું અસર પડશે તે વિશે સ્થાનિક સ્તરે પણ ચર્ચાઓ શરૂ થઈ છે. જો આયાત ડ્યુટીમાં ફેરફારને કારણે સ્થાનિક ઉત્પાદકોને નુકસાન જશે, તો તેની અસર રાજ્યના અર્થતંત્ર પર પણ પડશે. સરકારે વિદેશી રોકાણને આકર્ષવાની લ્હાયમાં ઘરઆંગણે વર્ષોથી મહેનત કરતા ઉદ્યોગસાહસિકોને વિસારે ન પાડવા જોઈએ. આત્મનિર્ભર ભારતનું સપનું ત્યારે જ સાકાર થઈ શકે જ્યારે આપણે વૈશ્વિક બજારમાં આપણી શરતો પર વ્યાપાર કરવાની ક્ષમતા કેળવીએ.
આમ વિચારીેએ તો ભારત-અમેરિકા વ્યાપાર કરાર એ ભારત માટે એક તક પણ છે અને એક મોટી કસોટી પણ છે. જો આપણે સાવચેતીપૂર્વક, પારદર્શક રીતે અને રાષ્ટ્રીય હિતોને સર્વોપરી રાખીને આગળ વધીશું, તો જ આપણે ખરા અર્થમાં વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવા તરફ સફળ પ્રયાણ કરી શકીશું. રાજકીય પક્ષોએ પણ પક્ષાપક્ષી અને અંગત રાજકીય સ્વાર્થ છોડીને રાષ્ટ્રના આર્થિક ભવિષ્ય માટે સંસદમાં રચનાત્મક ભૂમિકા ભજવવી જોઈએ. સંસદમાં ચાલી રહેલી ખેંચતાણ માત્ર અહંકારની લડાઈ ન બની રહેવી જોઈએ, પરંતુ તેમાંથી દેશહિતનો કોઈ મજબૂત અને સર્વગ્રાહી માર્ગ નીકળે તેવી દેશની જનતા અપેક્ષા રાખી રહી છે. આગામી દિવસોમાં આ વ્યાપારી કરારના તમામ પાસાઓ વધુ સ્પષ્ટ થશે, પરંતુ અત્યારે તો આ મુદ્દો ભારતીય રાજનીતિ અને અર્થતંત્રના કેન્દ્રમાં છે અને તેના પડઘા લાંબા સમય સુધી દેશના સામાજિક-આર્થિક માળખામાં સંભળાતા રહેશે તે ચોક્કસ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
