તંત્રીની કલમે….
વિશ્વ અર્થતંત્રમાં અમેરિકન ડૉલરનું પ્રભુત્વ છેલ્લા સાત દાયકાથી વધુ સમયથી અડગ રહ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર, તેલની ખરીદી-વેચાણ, વિદેશી મુદ્રા ભંડાર અને વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં ડૉલર એક મુખ્ય આધારસ્તંભ તરીકે કાર્ય કરતું આવ્યું છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં દુનિયાના અનેક દેશો ડૉલર પરની અતિનિર્ભરતા ઘટાડવાના પ્રયાસો કરી રહ્યા છે. આ પરિવર્તનના કેન્દ્રમાં ભારત પણ એક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભારતે અનેક દેશો સાથે સ્થાનિક ચલણમાં વેપારને પ્રોત્સાહન આપવાના પ્રયાસો હાથ ધર્યા છે, જેના કારણે રૂપિયાનું આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ ધીમે ધીમે વધી રહ્યું છે.
આજે રશિયા, સંયુક્ત આરબ અમીરાત, શ્રીલંકા, મોરિશિયસ, નેપાળ, ભૂટાન તથા કેટલાક અન્ય દેશો સાથે રૂપિયામાં વેપાર અથવા સ્થાનિક ચલણમાં વ્યવહાર માટે વિવિધ પ્રકારની વ્યવસ્થાઓ ઉભી કરવામાં આવી છે. બ્રિક્સ દેશોમાં પણ ડૉલરના વિકલ્પ અંગે સતત ચર્ચા થઈ રહી છે. આ પ્રયાસોનો મુખ્ય હેતુ વેપારને વધુ સરળ, સસ્તો અને રાજકીય દબાણોથી મુક્ત બનાવવાનો છે.
ડૉલર આધારિત વ્યવસ્થામાં દરેક દેશને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે ડૉલરની જરૂર પડે છે. પરિણામે ડૉલરની ઉપલબ્ધતા, તેના ભાવમાં થતા ફેરફારો અને અમેરિકાની નાણાકીય નીતિઓનો સીધો પ્રભાવ વિશ્વના અન્ય દેશો પર પડે છે. જ્યારે વેપાર સ્થાનિક ચલણમાં થાય છે ત્યારે આ નિર્ભરતા ઘટે છે. ભારત માટે આ એક મોટી વ્યૂહાત્મક સિદ્ધિ બની શકે છે.
રૂપિયામાં વેપાર વધવાનો સૌથી મોટો લાભ એ છે કે ભારતની વિદેશી મુદ્રાની બચત થાય છે. ડૉલર ખરીદવાની જરૂરિયાત ઘટવાથી વિદેશી ચલણ ભંડાર પરનું દબાણ ઓછું થાય છે. સાથે સાથે રૂપિયા સામે ડૉલરના ભાવમાં થતા ઉતાર-ચઢાવની અસર પણ મર્યાદિત બને છે. આયાત અને નિકાસકારો માટે વ્યવહાર વધુ સરળ અને અનુમાનપાત્ર બની શકે છે.
ભારત માટે બીજો મહત્વનો લાભ એ છે કે રૂપિયાની આંતરરાષ્ટ્રીય માંગમાં વધારો થઈ શકે છે. જ્યારે અન્ય દેશો ભારતીય માલસામાન ખરીદવા માટે રૂપિયા રાખવા લાગશે ત્યારે વૈશ્વિક સ્તરે રૂપિયાની સ્વીકાર્યતા વધશે. આ પ્રક્રિયા લાંબા ગાળે રૂપિયાને વધુ મજબૂત અને વિશ્વસનીય ચલણ બનાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
વિશ્વ અર્થતંત્ર પર તેની અસર પણ નોંધપાત્ર બની શકે છે. જો વધુ દેશો સ્થાનિક ચલણમાં વેપાર તરફ વળશે તો વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં બહુકેન્દ્રીયતા વધશે. એક જ ચલણ પર આધારિત વ્યવસ્થાના બદલે અનેક મહત્વપૂર્ણ ચલણોનું અસ્તિત્વ ઊભું થશે. આ સ્થિતિ વૈશ્વિક વેપારને વધુ સંતુલિત બનાવી શકે છે અને વિકાસશીલ દેશોને વધુ આર્થિક સ્વતંત્રતા આપી શકે છે.
પરંતુ આ માર્ગ સંપૂર્ણપણે સરળ નથી. ડૉલર આજે પણ વિશ્વનું સૌથી વધુ વિશ્વસનીય અને સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતું ચલણ છે. વૈશ્વિક વેપારનો મોટો હિસ્સો હજુ પણ ડૉલરમાં જ થાય છે. રૂપિયાને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ મજબૂત સ્થાન મેળવવા માટે ભારતે પોતાની અર્થવ્યવસ્થાને સતત મજબૂત રાખવી પડશે, નાણાકીય બજારોને વધુ ઊંડા બનાવવા પડશે અને વૈશ્વિક રોકાણકારોમાં વિશ્વાસ જાળવવો પડશે.
સ્થાનિક ચલણમાં વેપારનો વિસ્તાર રાજકીય દૃષ્ટિએ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. વૈશ્વિક સ્તરે બદલાતા શક્તિ સમીકરણોમાં ભારત પોતાની આર્થિક અને કૂટનીતિક તાકાતને વધુ અસરકારક રીતે રજૂ કરી શકે છે. વેપાર અને ચલણ બંને હવે માત્ર આર્થિક મુદ્દા નથી રહ્યા; તે રાષ્ટ્રીય પ્રભાવ અને વ્યૂહાત્મક શક્તિના સાધન પણ બની ગયા છે.
આજે કદાચ રૂપિયો ડૉલરનો સંપૂર્ણ વિકલ્પ નથી, પરંતુ તે એક નવી દિશાનો સંકેત જરૂર છે. વિશ્વ ધીમે ધીમે એવી વ્યવસ્થા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે જ્યાં એકમાત્ર ચલણના પ્રભુત્વને પડકાર મળી રહ્યો છે. ભારત માટે આ એક ઐતિહાસિક તક છે. જો યોગ્ય નીતિઓ, મજબૂત અર્થવ્યવસ્થા અને વૈશ્વિક વિશ્વાસ જાળવી શકાય તો આવનારા વર્ષોમાં રૂપિયો માત્ર ભારતનું ચલણ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક વેપારના મહત્વપૂર્ણ સાધન તરીકે પણ ઉભરી શકે છે.
વિશ્વ અર્થતંત્રમાં ચાલી રહેલા આ પરિવર્તનને માત્ર ચલણના બદલાવ તરીકે જોવું પૂરતું નથી. આ એક એવા યુગની શરૂઆત છે જેમાં આર્થિક શક્તિનું કેન્દ્ર ધીમે ધીમે બદલાઈ રહ્યું છે અને ભારત તે પરિવર્તનના અગ્રણી દેશોમાં સ્થાન મેળવવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.
નરેન્દ્ર જોષી
