તંત્રીની કલમે….
વર્તમાન સમયમાં વૈશ્વિક રાજનીતિના ફલક પર જે રીતે અશાંતિના વાદળો ઘેરાયા છે તેણે સમગ્ર વિશ્વના અર્થતંત્રને હચમચાવી દીધું છે. ખાસ કરીને ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વધતા જતા તણાવે માત્ર મધ્ય પૂર્વના દેશોને જ નહીં પરંતુ ભારત જેવા ઉભરતા અર્થતંત્રને પણ અત્યંત કપરી સ્થિતિમાં મૂકી દીધું છે. આ કોઈ સામાન્ય રાજકીય ખેંચતાણ નથી પણ એક એવો આર્થિક ભૂકંપ છે જેની ધ્રુજારી ભારતીય શેરબજારથી લઈને સામાન્ય માણસના રસોડા સુધી અનુભવાઈ રહી છે. જ્યારે પણ બે શક્તિશાળી રાષ્ટ્રો વચ્ચે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે ત્યારે તેની સીધી અસર વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન અને ઊર્જા બજાર પર પડે છે. ભારત માટે આ સ્થિતિ બેવડી કસોટી સમાન છે કારણ કે આપણે આપણી જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઈલ આયાત કરીએ છીએ અને આપણું શેરબજાર વૈશ્વિક પ્રવાહો સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે.
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના તણાવની સૌથી મોટી અને તાત્કાલિક અસર ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ પર પડી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલનો ભાવ ૧૨૦ ડોલર પ્રતિ બેરલની સપાટી વટાવી ગયો છે જે ભારતીય અર્થતંત્ર માટે જોખમની ઘંટડી છે. ભારત તેની જરૂરિયાતનું ૮૦ ટકાથી વધુ તેલ આયાત કરે છે અને જ્યારે પણ ડોલરના મુકાબલે તેલ મોંઘું થાય છે ત્યારે દેશની વેપાર ખાધમાં ધરખમ વધારો થાય છે. તેલના ભાવ વધવાથી માત્ર પેટ્રોલ અને ડીઝલ જ મોંઘા નથી થતા પરંતુ પરિવહન ખર્ચ વધવાને કારણે જીવન જરૂરિયાતની તમામ ચીજવસ્તુઓ જેવી કે શાકભાજી, અનાજ અને અન્ય ઉત્પાદનોના ભાવમાં પણ વધારો થાય છે. આ ફુગાવો સામાન્ય જનતાની ખરીદશક્તિ પર સીધો પ્રહાર કરે છે. જો આ તણાવ લાંબો સમય ચાલશે તો આરબીઆઈ માટે પણ વ્યાજદરો પર કાબૂ રાખવો મુશ્કેલ બનશે અને મોંઘવારીનો આ રાક્ષસ વિકાસના દરને રૂંધી શકે છે.
આ વૈશ્વિક અસ્થિરતાની બીજી મોટી અસર ભારતીય શેરબજાર પર જોવા મળી છે. બીએસઈ સેન્સેક્સ અને એનએસઈ નિફ્ટીમાં જે રીતે પ્રચંડ કડાકો બોલાયો છે તેણે રોકાણકારોના લાખો કરોડ રૂ સ્વાહા કરી દીધા છે. વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો એટલે કે એફઆઈઆઈ જ્યારે પણ યુદ્ધ જેવી અનિશ્ચિતતા જુએ છે ત્યારે તેઓ ઉભરતા બજારોમાંથી નાણાં ખેંચીને સુરક્ષિત ગણાતા સોના અથવા અમેરિકન ડોલરમાં રોકાણ કરવાનું પસંદ કરે છે. આ મૂડીના પલાયનને કારણે રૂપિયો પણ નબળો પડે છે અને બજારમાં ભારે અફરાતફરી સર્જાય છે. રોકાણકારોનો આત્મવિશ્વાસ ડગમગી રહ્યો છે કારણ કે કોઈને ખબર નથી કે આ તણાવ ક્યારે અને કયા સ્વરૂપે અંત આવશે. કંપનીઓના નફા પર દબાણ વધવાની આશંકા અને વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાને કારણે શેરબજાર અત્યારે કાચના બંગલા જેવું નાજુક બની ગયું છે.
ભારત માટે બીજી ચિંતાની બાબત ઈરાન સાથેના તેના વ્યુહાત્મક સંબંધો છે. ભારત ચાબહાર બંદર જેવા મહત્વના પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવા માંગે છે. જો અમેરિકા ઈરાન પર વધુ કડક પ્રતિબંધો લાદે તો ભારત માટે સંતુલન જાળવવું મુશ્કેલ બનશે. એક તરફ અમેરિકા સાથેની મજબૂત ભાગીદારી છે અને બીજી તરફ ઊર્જા સુરક્ષા માટે ઈરાન સાથેનો સહયોગ જરૂરી છે. આ ભૌગોલિક-રાજકીય દબાણ ભારતની વિદેશ નીતિ અને આર્થિક નીતિ બંનેની આકરી કસોટી કરી રહ્યું છે. ખાડી દેશોમાં વસતા લાખો ભારતીયોની સુરક્ષા અને ત્યાંથી આવતા રેમિટન્સ પર પણ આ આંચકાની અસર પડી શકે છે જે ભારતની વિદેશી મુદ્રા ભંડાર માટે અત્યંત મહત્વનું છે.
ટૂંકમાં વર્તમાન વૈશ્વિક અશાંતિ ભારત માટે સાવચેત રહેવાનો સમય છે. સરકાર અને નીતિ નિર્ધારકોએ તેલના વ્યૂહાત્મક ભંડારનો ઉપયોગ કરવાથી લઈને વૈકલ્પિક ઊર્જાના સ્ત્રોતો પર ઝડપથી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે. આર્થિક મોરચે શિસ્ત જાળવવી અને સ્થાનિક ઉત્પાદનને વેગ આપવો એ જ આ વૈશ્વિક ઝંઝાવાત સામે ટકી રહેવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે. ભારત અત્યારે વિશ્વની નજરમાં એક મજબૂત અર્થતંત્ર તરીકે ઉભરી રહ્યું છે ત્યારે આવા આંચકાઓ સામે તે કેટલી મજબૂતીથી ટકી રહે છે તેના પર દેશનું ભવિષ્ય નિર્ભર રહેશે. આ કસોટીની ક્ષણ છે જેમાં ધીરજ અને સચોટ આર્થિક વ્યૂહરચના જ ભારતને સુરક્ષિત રાખશે.
નરેન્દ્ર જોષી
