નરેન્દ્ર જોષી
પશ્ચિમ બંગાળ સહિત પાંચ રાજ્યોમાં વિધાનસભા ચૂંટણીઓની જાહેરાત સાથે, પૂર્વ ભારત ફરી એકવાર રાષ્ટ્રીય રાજકારણનું કેન્દ્ર બન્યું છે. આસામ, કેરળ, તમિલનાડુ, પુડુચેરી અને પશ્ચિમ બંગાળમાં ચૂંટણીઓ ફક્ત સરકાર બદલવાની લડાઈ નથી, પરંતુ ઘણા મોટા રાજકીય સંદેશાઓ પણ સેટ કરશે. આ ચૂંટણીઓમાં પશ્ચિમ બંગાળ સૌથી વધુ ચર્ચાતું રાજ્ય છે. આ મતદાર યાદીની વિશેષ સુધારણા પ્રક્રિયા (SIR) અને ત્યારબાદ લાખો નામો કાઢી નાખવાને કારણે છે. આ પ્રક્રિયા આ ચૂંટણીને પહેલા કરતા વધુ મુશ્કેલ બનાવી રહી છે. સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું મમતા બેનર્જી ફરીથી સરકાર બનાવી શકશે કે શું ભાજપ આ વખતે તેના ફાયદાને સત્તામાં રૂપાંતરિત કરી શકશે.
SIR પ્રક્રિયા આ ચૂંટણીની સૌથી મોટી રાજકીય ઘટના તરીકે ઉભરી આવી છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં, આ પ્રક્રિયા દરમિયાન છ મિલિયનથી વધુ મતદારોને મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. લાખો નામોની ચકાસણી હજુ પણ ચાલુ છે. આ માત્ર એક વહીવટી પ્રક્રિયા નહીં પણ એક મુખ્ય રાજકીય મુદ્દો બની ગયો છે. તૃણમૂલ કોંગ્રેસનો આરોપ છે કે આ પ્રક્રિયાએ તેમની પરંપરાગત વોટ બેંકને નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. મમતા બેનર્જી, ખાસ કરીને લઘુમતી પ્રભુત્વ ધરાવતા જિલ્લાઓમાં મોટી સંખ્યામાં બાકાત રાખવાથી, આ મુદ્દાને બંગાળની ઓળખ અને લોકશાહી અધિકારો સાથે જોડી રહ્યા છે.
“બેનર્જી આ મુદ્દાનો ઉપયોગ કેન્દ્ર સરકાર સામે સીધા રાજકીય હથિયાર તરીકે કરી રહ્યા છે. તેમનો દાવો છે કે આ પ્રક્રિયા બંગાળના લોકોના અધિકારોને નબળી પાડવાનો પ્રયાસ છે. આ જ કારણ છે કે તેઓ વારંવાર તેમના ચૂંટણી પ્રચારમાં બંગાળી ઓળખનો મુદ્દો ઉઠાવી રહ્યા છે. અગાઉની ચૂંટણીઓમાં, તેમણે આ ભાવનાત્મક મુદ્દાનો ઉપયોગ કરીને ભાજપને પડકાર ફેંક્યો હતો. આ વખતે, તેઓ સમાન રણનીતિ પર આધાર રાખે છે. તેમના માટે, આ ચૂંટણી ફક્ત સત્તા માટે નહીં પરંતુ રાજકીય અસ્તિત્વ માટે લડાઈ બની ગઈ છે.
જોકે, આ વખતે પરિસ્થિતિ અલગ છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં, મમતા સરકાર પર ભ્રષ્ટાચારના અનેક આરોપો લાગ્યા છે. શિક્ષક ભરતી કૌભાંડ, કોલસાની દાણચોરી અને અન્ય કેસોમાં ઘણા અગ્રણી નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી છે. આનાથી સરકારની છબી ખરાબ થઈ છે. વિપક્ષ સતત આ કેસોને ચૂંટણી મુદ્દો બનાવી રહ્યો છે. ભાજપ અને ડાબેરી-કોંગ્રેસ ગઠબંધન બંને આ મુદ્દા પર તૃણમૂલ કોંગ્રેસને ઘેરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારોમાં આ આરોપોની ચર્ચા થઈ રહી છે.
આમ છતાં, મમતા બેનર્જીએ તેમની રાજકીય વ્યૂહરચના સામાજિક પહેલ પર કેન્દ્રિત કરી છે. લક્ષ્મી ભંડાર યોજના હેઠળ મહિલાઓને નાણાકીય સહાય વધારવી, યુવા સાથ યોજના દ્વારા બેરોજગાર યુવાનોને માસિક ભથ્થું પૂરું પાડવું અને અન્ય કલ્યાણકારી યોજનાઓ તેમના અભિયાનના મુખ્ય ઘટકો છે. તેમને છેલ્લી ચૂંટણીમાં મહિલા મતદારો તરફથી નોંધપાત્ર સમર્થન મળ્યું હતું, અને તેઓ આ વખતે તે સમર્થનને મજબૂત કરવા માંગે છે. મહિલાઓને સીધી નાણાકીય સહાય તેમના અભિયાનનો મુખ્ય સંદેશ બની ગયો છે.”
તેમ છતાં, ચૂંટણી સમીકરણો સંપૂર્ણપણે તેમના પક્ષમાં દેખાતા નથી. જીૈંઇ પ્રક્રિયાને કારણે મતદાર યાદીમાંથી નામો કાઢી નાખવાથી ઘણી બેઠકો પર અસર પડી શકે છે. જો મોટી સંખ્યામાં તૃણમૂલ સમર્થકોને ખરેખર મતદાર યાદીમાંથી બાકાત રાખવામાં આવે છે, તો તે ચૂંટણી પરિણામો પર સીધી અસર કરી શકે છે. આ જ કારણ છે કે મમતા બેનર્જી તેને એક મુખ્ય રાજકીય મુદ્દો બનાવી રહ્યા છે. જોકે, એ પણ સાચું છે કે ચૂંટણી પંચ આ પ્રક્રિયાને નિયમિત વહીવટી પ્રક્રિયા કહી રહ્યું છે અને કાનૂની સમીક્ષા પણ કરી રહ્યું છે.
બીજી તરફ, આ ચૂંટણીમાં ભાજપ પહેલા કરતાં વધુ મજબૂત દેખાય છે. છેલ્લી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં, ભાજપે ૭૦ થી વધુ બેઠકો જીતી હતી, જે રાજ્યમાં પોતાને એક મજબૂત વિપક્ષ તરીકે સ્થાપિત કરી હતી. ત્યારથી, પક્ષ સતત તેના સંગઠનને મજબૂત બનાવી રહ્યો છે. કેન્દ્રીય નેતૃત્વ બંગાળ પર પણ ખાસ ધ્યાન આપી રહ્યું છે. ભાજપની રણનીતિ બે સ્તરો પર કાર્ય કરે છે. પહેલું સ્તર ઓળખ રાજકારણ છે, જે રાષ્ટ્રવાદ અને સાંસ્કૃતિક મુદ્દાઓને પ્રકાશિત કરે છે. બીજું સ્તર ભ્રષ્ટાચારના આરોપો દ્વારા તૃણમૂલ સરકારને ઘેરી રહ્યું છે.
ભાજપ આ વખતે કેટલીક નવી રાજકીય તકો પણ જોઈ રહ્યું છે. ડાબેરી અને કોંગ્રેસ ગઠબંધન હજુ પણ તેનો જૂનો ટેકો સંપૂર્ણપણે પાછો મેળવી શક્યું નથી. આનાથી વિપક્ષી મતનો નોંધપાત્ર હિસ્સો ભાજપ તરફ વળી શકે છે. ઘણા વિસ્તારોમાં, ભાજપે તૃણમૂલ કોંગ્રેસના મુખ્ય વિકલ્પ તરીકે સફળતાપૂર્વક પોતાને સ્થાપિત કરી છે. આ જ કારણ છે કે આ વખતે ભાજપની બેઠકોની સંખ્યા વધુ વધી શકે છે.
વધુમાં, કેન્દ્ર અને રાજ્ય પક્ષો વચ્ચેનો રાજકીય સંઘર્ષ પણ ભાજપ માટે ચૂંટણી મુદ્દો બની રહ્યો છે. ભાજપ એ સંદેશ આપવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે કે રાજ્યમાં વિકાસ માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય વચ્ચે એકીકૃત રાજકીય પ્રવાહ જરૂરી છે. પક્ષ માળખાગત સુવિધાઓ, રોજગાર અને રોકાણ જેવા મુદ્દાઓ પણ મુખ્ય રીતે ઉઠાવી રહ્યો છે. ભાજપ તેના પ્રચારમાં બંગાળમાં ઔદ્યોગિક વિકાસની ધીમી ગતિને વારંવાર પ્રકાશિત કરી રહ્યો છે.
તેમ છતાં, એવું તારણ કાઢવું અકાળ ગણાશે કે મમતા બેનર્જીની સરકાર ચોક્કસપણે પડી જશે. બંગાળના રાજકારણમાં તેમનો વ્યક્તિગત પ્રભાવ ખૂબ જ મજબૂત છે. તૃણમૂલનું સંગઠન ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ઊંડે સુધી ફેલાયેલું છે. પંચાયત સ્તરથી વિધાનસભા સ્તર સુધી પક્ષની પકડ મજબૂત માનવામાં આવે છે. આ જ કારણ છે કે મમતા બેનર્જીએ ઘણી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓ છતાં અગાઉની ચૂંટણીઓમાં પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે.”
“મમતા બેનર્જીની સૌથી મોટી તાકાત તેમનું કરિશ્માઈ નેતૃત્વ અને પાયાના સ્તરનું રાજકારણ છે. તેઓ સતત લોકો સુધી પહોંચીને લડાયક નેતા તરીકેની પોતાની છબી જાળવી રાખે છે. બંગાળી ઓળખનો મુદ્દો પણ તેમના માટે એક શક્તિશાળી રાજકીય હથિયાર છે. જો તેઓ આ ભાવનાત્મક મુદ્દાને જનતા સુધી સફળતાપૂર્વક પહોંચાડે છે, તો તે ચૂંટણી સમીકરણ બદલી શકે છે.
પરંતુ પડકારો પણ વ્યાપક છે. ભ્રષ્ટાચારના આરોપો, જીૈંઇ પ્રક્રિયાથી ઉદ્ભવતા વિવાદો અને ભાજપની વધતી જતી સંગઠનાત્મક શક્તિ – આની સંયુક્ત અસર ચૂંટણી પરિણામ પર અસર કરી શકે છે. જો વિપક્ષી મતનો નોંધપાત્ર ભાગ ભાજપની પાછળ એકીકૃત થાય છે, તો તૃણમૂલ કોંગ્રેસ માટે ચોથી મુદત માટે સત્તામાં પાછા ફરવું મુશ્કેલ બનશે.
આમ, આ વખતની પશ્ચિમ બંગાળની ચૂંટણી ઘણી રીતે ઐતિહાસિક બની શકે છે. એક તરફ, મમતા બેનર્જી તેમના રાજકીય વારસા અને શક્તિને જાળવી રાખવા માટે તમામ પ્રયાસો કરી રહ્યા છે. બીજી તરફ, ભાજપ આને રાજ્યમાં પહેલીવાર સત્તા સુધી પહોંચવાની તક તરીકે જુએ છે. જીૈંઇ પ્રક્રિયાએ સ્પર્ધાને વધુ જટિલ બનાવી દીધી છે. આગામી અઠવાડિયામાં, ચૂંટણી પ્રચાર વધુ તીવ્ર બનશે, અને તે સ્પષ્ટ થઈ જશે કે બંગાળના લોકો પરિવર્તન ઇચ્છે છે કે મમતા બેનર્જીને બીજી તક આપવા માંગે છે.
