તંત્રીની કલમે….
દિલ્હીમાં ૧૨ અને ૧૩ સપ્ટેમ્બરે યોજાનાર બ્રિક્સ શિખર સંમેલન ભારત માટે માત્ર રાજદ્વારી સમારંભ નથી, પરંતુ વૈશ્વિક નેતૃત્વની અગ્નિપરીક્ષા છે. એક તરફ યુક્રેનનું યુદ્ધ સમાપ્ત થવાનું નામ લેતું નથી, બીજી તરફ પશ્ચિમ એશિયામાં ઈરાનને કેન્દ્રમાં રાખીને સંઘર્ષે ઊર્જા અને વેપાર માર્ગોને જોખમમાં મૂક્યા છે. રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન દિલ્હી આવી ચૂક્યા છે, ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ પણ હાજર છે અને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગની મુલાકાત પર દુનિયાની નજર છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતે માત્ર યજમાન નહીં, પરંતુ માર્ગદર્શકની ભૂમિકા ભજવવી પડશે.
સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે ભારત આ મંચ પરથી શું કહેશે? માત્ર “સંવાદ અને કૂટનીતિથી ઉકેલ”ની વાત પૂરતી નથી. દુનિયા હવે ભારતના શબ્દો કરતાં તેની રાજદ્વારી અસર જોવા માગે છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ આજે પણ સંઘર્ષોના ઉકેલ માટે સંવાદ અને કૂટનીતિને આગળનો માર્ગ ગણાવ્યો છે. હવે આ સિદ્ધાંતને બ્રિક્સના ઠરાવમાં એવી તાકાતથી રજૂ કરવાની જરૂર છે કે યુદ્ધમાં ઘેરાયેલા દેશોને પણ ભારતનો અવાજ સંભળાય.
ભારતની સૌથી મોટી તાકાત તેની સંતુલિત વિદેશનીતિ છે, પરંતુ હવે આ સંતુલનની મર્યાદા પણ છે. રશિયા ભારતનો જૂનો વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર છે, જ્યારે અમેરિકા અને યુરોપ ભારતના વેપાર, ટેકનોલોજી અને રોકાણ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ચીન ભારતનો સ્પર્ધક છે, છતાં તેની સાથે સંવાદ અનિવાર્ય છે. ઈરાન સાથેના સંબંધો ભારત માટે પશ્ચિમ એશિયા અને ઊર્જા સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ છે. એટલે ભારતે કોઈ એક છાવણીમાં બેસવાની ભૂલ ન કરવી જોઈએ. ભારતનું સ્થાન કોઈ મહાસત્તાની પાછળ નહીં, પરંતુ પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતની આગળ હોવું જોઈએ.
આ વાત માત્ર કૂટનીતિની નથી, અર્થતંત્રની પણ છે. આજે ક્રૂડ તેલ ૧૦૦ ડોલરની ઉપર પહોંચી ગયું છે અને બ્રેન્ટ ક્રૂડ ૧૦૮ ડોલરથી પણ ઉપર ગયું હતું. આ જ સમયે રૂપિયો ઘટીને રૂ. ૯૫.૫૫ પ્રતિ ડોલર થયો છે અને એક જ સપ્તાહમાં ૧.૧ ટકા નબળો પડ્યો છે. આ આંકડા ચેતવણીના ઘંટ સમાન છે. ભારત વિશ્વનું મોટું ક્રૂડ આયાતકાર રાષ્ટ્ર છે. એટલે પશ્ચિમ એશિયાનો યુદ્ધ જેટલો લાંબો ચાલશે, ભારતનું આયાત બિલ, પરિવહન ખર્ચ, મોંઘવારી અને રૂપિયાની મુશ્કેલી એટલી વધી શકે છે.
અહીં રશિયા સાથેના સંબંધોનું મહત્વ સમજવું પડશે. ૨૦૨૬ના આંશિક આંકડા મુજબ રશિયામાંથી ભારતની આયાતમાં મોટો હિસ્સો ક્રૂડનો છે. એપ્રિલથી નવેમ્બર ૨૦૨૫ દરમિયાન બંને દેશોનો કુલ વેપાર ૪૩.૮૧ અબજ ડોલર હતો, પરંતુ તેમાં ભારતની રશિયામાં નિકાસ માત્ર ૩ અબજ ડોલર સામે આયાત ૪૦.૮૧ અબજ ડોલરની હતી. એટલે સંબંધ મજબૂત હોવા છતાં વેપારનું સંતુલન ગંભીર પ્રશ્ન છે.
ભારતે આ અસંતુલનને પણ બ્રિક્સના મંચ પર મુદ્દો બનાવવો જોઈએ. માત્ર સસ્તું ક્રૂડ ખરીદવું એ લાંબા ગાળાની આર્થિક વ્યૂહરચના નથી. ભારતે રશિયા સાથે દવા, મશીનરી, રસાયણો, ખાદ્યપ્રક્રિયા, ટેકનોલોજી અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોમાં નિકાસ વધારવી પડશે. બંને દેશોએ ૨૦૩૦ સુધી વેપાર ૧૦૦ અબજ ડોલર સુધી પહોંચાડવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે, પરંતુ આ લક્ષ્ય માત્ર તેલથી પૂરું થઈ શકે નહીં.
ચીન સાથેની સંભવિત મોદી-શી મુલાકાત પણ ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવે છે. ભારતે સ્પષ્ટ કહેવું જોઈએ કે સરહદ પર તણાવ અને વેપારમાં સહકાર લાંબા સમય સુધી સાથે ચાલી શકે નહીં. સરહદે શાંતિ, વેપારમાં પારદર્શિતા અને પરસ્પર વિશ્વાસ—આ ત્રણેય જરૂરી છે. ચીન સાથે મિત્રતા હોય કે સ્પર્ધા, ભારતે નમવું નહીં અને બિનજરૂરી અથડામણ પણ કરવી નહીં.
બ્રિક્સની બીજી મોટી કસોટી તેની પોતાની વિશ્વસનીયતા છે. આ જૂથ હવે વિશ્વની લગભગ અડધી વસ્તી અને ખરીદશક્તિ પ્રમાણે વૈશ્વિક અર્થતંત્રના આશરે ૪૦ ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. પરંતુ આંતરિક મતભેદો પણ એટલા જ મોટા છે. જો બ્રિક્સ માત્ર પશ્ચિમવિરોધી મંચ બની જશે તો તેની અસર મર્યાદિત રહેશે. તેને વિકાસશીલ દેશો માટે વેપાર, ઊર્જા, નાણાં, ટેકનોલોજી અને વૈકલ્પિક ચુકવણી વ્યવસ્થાનું વાસ્તવિક મંચ બનાવવું પડશે.
દિલ્હીમાં હવે ભારતે નક્કી કરવાનું છે કે તે માત્ર મહેમાનોનું સ્વાગત કરશે કે વિશ્વની દિશા બદલવાનો પ્રયાસ પણ કરશે. ભારતે રશિયાને શાંતિ તરફ, ચીનને જવાબદારી તરફ, ઈરાનને સંવાદ તરફ અને પશ્ચિમને વિકાસશીલ દેશોના હિતો સમજવા તરફ દોરવું જોઈએ.
વિશ્વ આજે શક્તિના પ્રદર્શનથી થાકી ગયું છે. તેને ઉકેલ જોઈએ છે. ભારત પાસે વિશ્વાસ છે, બજાર છે, અર્થતંત્ર છે અને અનેક દેશો સાથે વાત કરવાની ક્ષમતા છે. તેથી બ્રિક્સ ભારત માટે ફોટોગ્રાફ અને ભાષણનો કાર્યક્રમ નહીં, પરંતુ શાંતિ, ઊર્જા સુરક્ષા, વેપાર અને વૈશ્વિક વ્યવસ્થાના નવા નિયમો ઘડવાની ઐતિહાસિક તક છે. ભારત જો આ તક ચૂકી જશે તો બ્રિક્સનું સંમેલન પૂરું થઈ જશે; પરંતુ ભારત જો આગેવાની કરશે તો દિલ્હીની આ બેઠક લાંબા સમય સુધી વિશ્વ રાજકારણમાં યાદ રહેશે.
નરેન્દ્ર જોષી
