તંત્રીની કલમે….
બિહારના રાજકીય ફલક પર દાયકાઓ સુધી જે નામ કેન્દ્રસ્થાને રહ્યું છે, તેવા મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમાર દ્વારા રાજ્યસભાની ઉમેદવારી નોંધાવવાના સમાચાર માત્ર એક પ્રશાસનિક ફેરફાર નથી, પરંતુ તે ભારતીય રાજનીતિના એક મહત્વપૂર્ણ વળાંકના સંકેત આપે છે. છેલ્લા બે દાયકાથી બિહારની સત્તાના સુકાની રહેલા નીતિશ કુમારે જ્યારે હવે દિલ્હી તરફ પ્રયાણ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે, ત્યારે રાજ્ય અને દેશના રાજકારણમાં અનેક તર્ક-વિતર્કો શરૂ થયા છે. ‘સુશાસન બાબુ’ તરીકેની ઓળખ ધરાવતા અને પોતાની વ્યૂહાત્મક પલટીઓ માટે જાણીતા નીતિશ કુમારનો આ નિર્ણય બિહારના ભાવિ રાજકારણની દિશા નક્કી કરનારો સાબિત થશે. રાજ્યસભામાં જવાનો તેમનો આ નિર્ણય એક રીતે સક્રિય રાજ્ય રાજનીતિમાંથી ગરિમાપૂર્ણ વિદાયનો માર્ગ હોઈ શકે છે અથવા તો રાષ્ટ્રીય સ્તરે કોઈ મોટી ભૂમિકા ભજવવા માટેની પૂર્વતૈયારી પણ હોઈ શકે છે.
આ નિર્ણયથી સર્જાયેલી પરિસ્થિતિમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન બિહારના આગામી નેતૃત્વ અને જેડીયુના અસ્તિત્વનો છે. નીતિશ કુમાર હંમેશા એવા નેતા રહ્યા છે જેમની આસપાસ આખું ગઠબંધન અને પાર્ટી કેન્દ્રિત રહી છે. તેમના જવાથી બિહારમાં નેતૃત્વની જે શૂન્યાવકાશ સર્જાશે, તેને ભરવો કોઈપણ પક્ષ માટે સરળ નહીં હોય. એનડીએ ગઠબંધનમાં જેડીયુ અને બીજેપી વચ્ચેના સંબંધો હંમેશા નીતિશ કુમારની શરતો પર ટકેલા રહ્યા છે. હવે જ્યારે તેઓ રાજ્યના રાજકારણમાંથી ખસી રહ્યા છે, ત્યારે બીજેપી માટે બિહારમાં પોતાનું વર્ચસ્વ વધારવાની મોટી તક ઉભી થઈ છે, તો બીજી તરફ જેડીયુ માટે પોતાના પાયા બચાવવા એ મોટો પડકાર બની રહેશે. નીતિશ કુમારે પોતાની આખી કારકિર્દી દરમિયાન જે રીતે સત્તાનું સંતુલન જાળવી રાખ્યું છે, તે જોતા તેમના અનુગામી માટે આ વારસો સંભાળવો કાંટાની પથારી સમાન સાબિત થઈ શકે છે.
આ પરિસ્થિતિના પરિણામો વિશે વિચારીએ તો, રાષ્ટ્રીય સ્તરે નીતિશ કુમારની હાજરી વિરોધ પક્ષો અથવા ગઠબંધન માટે એક અનુભવી ચહેરા તરીકે કામ કરશે. જોકે, બિહારમાં આ ફેરફારથી રાજકીય અસ્થિરતાની શક્યતાઓ નકારી શકાય તેમ નથી. જો જેડીયુમાં આંતરિક ખેંચતાણ વધે, તો તેનો સીધો ફાયદો આરજેડી જેવા વિરોધ પક્ષોને મળી શકે છે. બીજી શક્યતા એ પણ છે કે બીજેપી હવે બિહારમાં પોતાનો જ મુખ્યમંત્રી બેસાડવા માટે વધુ આક્રમક બને, જેનાથી જેડીયુ સાથેના તેના સંબંધોમાં તિરાડ પડી શકે છે. નીતિશ કુમારની રાજ્યસભાની ઉમેદવારી એ વાતનું પ્રતીક છે કે તેઓ હવે બિહારના જટિલ જાતિગત સમીકરણો અને ગઠબંધનની કવાયતથી થાક્યા છે અને રાષ્ટ્રીય ફલક પર કોઈ સલામત અને ગરિમામય સ્થાન શોધી રહ્યા છે.
અંતે, આ નિર્ણયના પરિણામે બિહારમાં એક મોટા રાજકીય પરિવર્તનની લહેર જોવા મળશે. તે સત્તાના હસ્તાંતરણની પ્રક્રિયાને વેગ આપશે અને રાજ્યમાં નવા નેતૃત્વના ઉદય માટે માર્ગ પ્રશસ્ત કરશે. નીતિશ કુમારના દિલ્હી જવાથી જેડીયુના ભવિષ્ય પર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન મુકાયું છે, કારણ કે નીતિશ વિનાની જેડીયુ પોતાની ઓળખ જાળવી શકશે કે કેમ તે જોવું રસપ્રદ રહેશે. આગામી સમયમાં બિહારની જનતા અને રાજકીય પક્ષોએ આ પરિવર્તનને સ્વીકારીને નવા સમીકરણો સાથે આગળ વધવું પડશે. નીતિશ કુમારની આ સફર ભારતીય લોકશાહીમાં એક વરિષ્ઠ નેતાની વ્યૂહાત્મક નિવૃત્તિ અથવા તો નવી શરૂઆત તરીકે યાદ રાખવામાં આવશે, જેની અસરો આગામી ઘણી ચૂંટણીઓ સુધી વર્તાતી રહેશે.
નરેન્દ્ર જોષી
