કિશન સન્મુખદાસ ભવાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
ભારતમાં દર વર્ષે હજારો લોકો ખાડા, ખુલ્લા મેનહોલ, બાંધકામ સામગ્રીના આડેધડ ઢગલા, અધૂરા પ્રોજેક્ટ્સ અને વહીવટી ઉદાસીનતાને કારણે પોતાનો જીવ ગુમાવી રહ્યા છે અથવા કાયમી રીતે અપંગ બની રહ્યા છે.
શું અધિકારીઓ અને કોન્ટ્રાક્ટરો દ્વારા આચરવામાં આવતી બેદરકારીની સજા ફક્ત તપાસ અને વળતર સુધી જ મર્યાદિત રહેશે? અહંકારનો પડદો ક્યારે ઊંચકાશે? હવે જનતા બધું સમજવા લાગી છે. –
વૈશ્વિક સ્તરે ભારત ૨૧મી સદીમાં પોતાને એક ઉભરતી મહાશક્તિ તરીકે રજૂ કરી રહ્યું છે. ‘વિકસિત ભારત ૨૦૪૭’નું લક્ષ્ય માત્ર એક રાજકીય સૂત્ર નથી, પરંતુ માળખાગત સુવિધાઓ, શાસન કાર્યક્ષમતા, નાગરિક સલામતી અને જીવનની ગુણવત્તામાં આમૂલ પરિવર્તનનું વચન છે. જોકે, આ જ ભારતમાં ખાડા, ખુલ્લા મેનહોલ, બાંધકામ સામગ્રીના આડેધડ ઢગલા અને વહીવટી ઉદાસીનતાને કારણે હજારો લોકો જીવ ગુમાવે છે. હું, ગોંડિયા (મહારાષ્ટ્ર) ના વકીલ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, માનું છું કે આ માત્ર વિડંબના નથી, પરંતુ એક વ્યવસ્થિત માળખાકીય નિષ્ફળતા છે.
આમાં આદરણીય નેતાઓ દ્વારા વિપક્ષ પર થતી ટીકાઓ અને અધિકારીઓ તથા લાયસન્સિંગ ઓફિસરોનું આંધળું વલણ સામેલ છે. નોઈડામાં ૨૭ વર્ષીય એન્જિનિયર યુવરાજ મહેતાનું કાર ખાડામાં ફસાઈ જતાં થયેલા દુઃખદ મૃત્યુએ સમગ્ર રાષ્ટ્રને હચમચાવી દીધું છે. આ ઘટના કુદરતી આપત્તિ નથી, પરંતુ માનવીય બેદરકારીનું પરિણામ છે. આ ઘટના બાદ સોશિયલ મીડિયા પર નાગરિકોનો રોષ ફાટી નીકળ્યો છે. લોકો પ્રશ્ન કરી રહ્યા છે કે શું કરદાતા નાગરિકોના જીવની કોઈ કિંમત નથી? બે દિવસ પહેલા જ, અમારા ગોંડિયા શહેરમાં રસ્તાના ખાડાઓથી નારાજ લોકોએ એક રેલી કાઢી હતી અને મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલને ખાડા પૂરવા માટે પૈસા ઉઘરાવી આપવાની વિનંતી કરી હતી. છત્તીસગઢના ભાટાપારામાં મારા એક સંબંધી રસ્તાના ખાડાને કારણે એક્ટિવા પરથી પડી ગયા અને એક મહિના સુધી હોસ્પિટલમાં રહ્યા બાદ માંડ બચ્યા.
ભારતનું રોડ નેટવર્ક ૬.૩ મિલિયન કિલોમીટરથી વધુ લંબાઈ સાથે વિશ્વમાં બીજા ક્રમે છે, છતાં માર્ગ સલામતી અને ગુણવત્તામાં આપણે ખૂબ પાછળ છીએ. નેશનલ ક્રાઈમ રેકોડ્ર્સ બ્યુરો (દ્ગઝ્રઇમ્) મુજબ, ભારત રોડ અકસ્માતમાં થતા મૃત્યુમાં વિશ્વમાં મોખરે છે. નવી પાઇપલાઇન કે ગટર માટે ખોદકામ કર્યા બાદ મહિનાઓ સુધી રસ્તાઓ ખુલ્લા રાખવામાં આવે છે અને સમારકામ ફક્ત કાગળ પર જ પૂર્ણ થાય છે.
ભારતીય શહેરોમાં બાંધકામનો કાટમાળ રસ્તાઓ પર હોવો એ સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. નિયમ મુજબ બાંધકામ સ્થળોને સુરક્ષિત રાખવા અને ચેતવણી ચિહ્નો લગાવવા ફરજિયાત છે, પરંતુ જમીની સ્તરે આનું ખુલ્લેઆમ ઉલ્લંઘન થાય છે. સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને પોલીસ એકબીજા પર દોષનો ટોપલો ઢોળે છે. આ ફક્ત વ્યક્તિગત અસંવેદનશીલતા નથી, પરંતુ જવાબદારીના અભાવવાળી સંસ્થાકીય સંસ્કૃતિનું પરિણામ છે.
વિશ્વ કક્ષાની માળખાગત સુવિધા એ ‘વિકસિત ભારત ૨૦૪૭’નો મુખ્ય આધારસ્તંભ છે. સરકારે ભારતમાલા, ગતિ શક્તિ અને સ્માર્ટ સિટી જેવા પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કર્યા છે, પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું વિકાસ માત્ર નવા રસ્તાઓ બનાવવા પૂરતો છે? હયાત રસ્તાઓની જાળવણી પણ એટલી જ જરૂરી છે. સરકારે ‘બાયો-બિટ્યુમેન’ જેવી નવી ટેકનોલોજી અપનાવી છે, પરંતુ જો તેમાં પારદર્શિતા અને જવાબદારી નહીં હોય તો તે પણ નિષ્ફળ જશે.
બોમ્બે હાઈકોર્ટ સહિત અનેક અદાલતોએ વારંવાર સરકારોની બેદરકારી પર નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. અદાલતોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ખાડા અને ખુલ્લા મેનહોલથી થતા મૃત્યુ એ અકસ્માત નથી, પરંતુ ’માનવ-સર્જિત ગુનાહિત બેદરકારી’ છે. ૧૩ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૫ના રોજ બોમ્બે હાઈકોર્ટે પીઆઈએલ નં. ૭૧/૨૦૧૩ પર આદેશ આપતા જણાવ્યું હતું કે વર્ષોના નિર્દેશો છતાં કોઈ નક્કર સુધારો થયો નથી, જે વહીવટીતંત્રની ઘોર ઉદાસીનતા દર્શાવે છે.
વિકસિત દેશોમાં માર્ગ અકસ્માતનો દર ખૂબ ઓછો છે કારણ કે ત્યાં કડક જવાબદારી અને નિયમિત જાળવણી છે. જો ભારત વૈશ્વિક શક્તિ બનવા માંગતું હોય, તો તેણે નાગરિક સલામતીના ધોરણોમાં પણ વૈશ્વિક માપદંડો અપનાવવા પડશે.
નિષ્કર્ષમાં, ભારતીય રસ્તાઓ એ રાજ્યની શાસન ક્ષમતાનું પ્રતિબિંબ છે. યુવરાજ મહેતા જેવા યુવાનોના મૃત્યુ આપણને યાદ અપાવે છે કે નાગરિકોનું જીવન સૌથી કિંમતી છે. વિકસિત ભારત ૨૦૪૭ ત્યારે જ સાકાર થશે જ્યારે દરેક ખાડો અને દરેક ખુલ્લો મેનહોલ એક ’સંભવિત મૃત્યુ’ તરીકે જોવામાં આવશે અને તેના માટે જવાબદારો સામે કડક કાર્યવાહી થશે. પ્રશ્ન એ નથી કે આગામી અકસ્માત ક્યારે થશે, પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું આપણે તે અકસ્માત પહેલાં જાગીશું?
