તંત્રીની કલમે….
વર્તમાન વૈશ્વિક પરિદ્રશ્યમાં ભારત એક પ્રભાવશાળી અને નિર્ણાયક શક્તિ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિ, વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા અને મજબૂત આર્થિક નીતિઓના બળે ભારતે વિશ્વ મંચ પર પોતાની એક આગવી અને અજોડ ઓળખ પ્રસ્થાપિત કરી છે. આજે વૈશ્વિક રાજકારણ અને અર્થતંત્રના સમીકરણો ભારતની સક્રિય ભાગીદારી વિના અધૂરા ગણાય છે. વિશ્વના વિકસિત અને શક્તિશાળી દેશો હવે ભારતના દરેક કૂટનીતિક નિર્ણય અને આર્થિક નીતિઓને ખૂબ જ બારીકાઈથી નિહાળી રહ્યા છે. આ બદલાતા પ્રવાહો એ વાતની સ્પષ્ટ સાબિતી છે કે ભારત હવે માત્ર વૈશ્વિક મંચ પર એક સામાન્ય સહભાગી નથી પરંતુ વૈશ્વિક વ્યવસ્થાઓને નવો આકાર આપનારો એક મહત્વપૂર્ણ દેશ બની ગયો છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિના ક્ષેત્રમાં ભારતની નીતિ હંમેશાં રાષ્ટ્રીય હિતો અને વૈશ્વિક કલ્યાણના સંતુલન પર આધારિત રહી છે. વિશ્વ જ્યારે વિવિધ પ્રાદેશિક સંઘર્ષો, આર્થિક અનિશ્ચિતતાઓ અને ધ્રુવીકરણના પડકારોમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, ત્યારે ભારતે કોઈ પણ દબાણ સામે ઝૂક્યા વિના પોતાની સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ જાળવી રાખી છે. પૂર્વ અને પશ્ચિમના દેશો વચ્ચે સેતુ બનવાની ભારતની ક્ષમતાએ તેને વૈશ્વિક મંચ પર એક વિશ્વસનીય મધ્યસ્થ તરીકે સ્થાપિત કર્યું છે. ગ્લોબલ સાઉથ એટલે કે વિકાસશીલ અને અલ્પવિકસિત દેશોના અવાજને વૈશ્વિક સ્તરે બુલંદ કરવામાં ભારતની ભૂમિકા ખૂબ જ પ્રશંસનીય રહી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોમાં ભારતનું વધતું જતું પ્રભુત્વ અને વૈશ્વિક નેતાઓ સાથેના મજબૂત સંબંધો એ દર્શાવે છે કે ભારત વૈશ્વિક શાંતિ અને સ્થિરતા માટે અનિવાર્ય બની ગયું છે.
આર્થિક નીતિઓની દ્રષ્ટિએ પણ ભારતના નિર્ણયો વિશ્વ સમુદાય માટે આકર્ષણ અને અભ્યાસનો વિષય બન્યા છે. જ્યારે વિશ્વના ઘણા મોટા અર્થતંત્રો મંદી અને ફુગાવાના દબાણ હેઠળ સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે, ત્યારે ભારત આર્થિક વૃદ્ધિના મામલે વૈશ્વિક સ્તરે અગ્રેસર રહ્યું છે. ભારતના વિશાળ આંતરિક બજાર, કુશળ યુવા ધન અને મજબૂત સ્થાનિક માંગને કારણે વૈશ્વિક રોકાણકારો માટે ભારત સૌથી પસંદગીનું સ્થળ બન્યું છે. ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ઉત્પાદન ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભરતા લાવવાના પ્રયાસો અને આર્થિક સુધારાઓએ દેશના અર્થતંત્રને એક નવી ગતિ આપી છે. ગ્રીન એનર્જી અને પર્યાવરણીય સ્થિરતા તરફ ભારતના નક્કર પગલાંઓએ વિશ્વને ટકાઉ વિકાસનો એક નવો માર્ગ ચીંધ્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ભારતીય ચલણના વધતા જતા સ્વીકારે ભારતની આર્થિક સાર્વભૌમત્વને વૈશ્વિક સ્તરે વધુ મજબૂત બનાવ્યું છે.
પ્રાદેશિક સુરક્ષાના મોરચે ભારતની સજ્જતા અને વ્યૂહાત્મક નીતિઓએ એશિયા-પેસિફિક ક્ષેત્ર સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં ચર્ચા તેજ કરી છે. સરહદી પડકારો અને હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં વધતી જતી ગતિવિધિઓ વચ્ચે ભારતે પોતાની સંરક્ષણ ક્ષમતાઓમાં અભૂતપૂર્વ વધારો કર્યો છે. સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભરતા અને આધુનિક ટેકનોલોજીના ઉપયોગથી ભારતે પોતાની સૈન્ય શક્તિને વધુ ધારદાર બનાવી છે. પ્રાદેશિક સુરક્ષા જાળવવા માટે સમાન વિચારધારા ધરાવતા દેશો સાથેના વ્યૂહાત્મક જોડાણો અને સંયુક્ત સૈન્ય અભ્યાસોએ ભારતની સુરક્ષા વિષયક કટિબદ્ધતાને સાબિત કરી છે. આતંકવાદ સામે ભારતનું કડક વલણ અને દરિયાઈ સુરક્ષા પડોશી દેશો માટે એક મજબૂત કવચ સમાન સાબિત થયું છે.
વૈશ્વિક મંચ પર ભારતનું આ વધતું કદ એ માત્ર આર્થિક કે સૈન્ય શક્તિનું પ્રદર્શન નથી, પરંતુ તે ભારતના સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો અને ’વસુધૈવ કુટુંબકમ્’ એટલે કે સમગ્ર વિશ્વ એક પરિવાર છે, તે પવિત્ર ભાવનાનું પ્રતિબિંબ છે. વૈશ્વિક કટોકટીના સમયે અન્ય દેશોને મદદ કરવાનો ભારતનો ઈતિહાસ રહ્યો છે જે તેને એક જવાબદાર વૈશ્વિક શક્તિ તરીકે સ્થાપિત કરે છે. આગામી સમયમાં પડકારો ચોક્કસપણે આવશે, પરંતુ જે પ્રકારે ભારત પોતાની કૂટનીતિક પરિપક્વતા અને આર્થિક ક્ષમતાઓનો પરિચય આપી રહ્યું છે, તે જોતાં ચોક્કસ કહી શકાય કે આ સદીમાં ભારત વૈશ્વિક વ્યવસ્થાના કેન્દ્રબિંદુ તરીકે ઉભરી આવશે. વિશ્વ સમુદાય હવે ભારતના અવાજને માત્ર સાંભળતો નથી, પરંતુ તેના નિર્ણયોને માન આપીને પોતાની નીતિઓમાં ફેરફાર કરવા મજબૂર બન્યો છે, જે નવા ભારતના ઉદયની સ્પષ્ટ આહુતિ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
