કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની
(એલએલબી, એલએલએમ સીએ (એટીસી)
શ્રીનગર, ગોંદીયા
ગોંદિયા – વૈશ્વિક ગતિશીલતાના આ યુગમાં, પાસપોર્ટ ફક્ત એક મુસાફરી દસ્તાવેજ નથી પરંતુ તે રાષ્ટ્રની રાજદ્વારી વિશ્વસનીયતા, આર્થિક શક્તિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠાનું સૂચક બની ગયું છે. ભારતે ૧૦ સ્થાનનો નોંધપાત્ર કૂદકો માર્યો છે, હેનલી પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સ ૨૦૨૬ માં ૮૫મા ક્રમેથી ૭૫મા ક્રમે પહોંચીને સકારાત્મક સંદેશ આપ્યો છે. ભારતીય પાસપોર્ટ ધારકો હવે ૫૬ દેશોમાં વિઝા-મુક્ત અથવા વિઝા-મુક્ત મુસાફરીનો લાભ મેળવી શકશે. તમે વિઝા-ઓન- અરાઇવલ સાથે મુસાફરી કરી શકો છો. જો કે, એ પણ પ્રકાશમાં આવ્યું છે કે બે દેશોએ ભારતીયો માટે વિઝા-મુક્ત ઍક્સેસ સમાપ્ત કરી દીધી છે. હું, એડવોકેટ કિશન સન્મુખદાસ ભવનાની, ગોંદિયા, મહારાષ્ટ્ર, માનું છું કે આ સ્વાભાવિક રીતે પ્રશ્ન ઉભો કરે છેઃ જો બે દેશોને નીચે ઉતારવામાં આવ્યા હોય તો રેન્કિંગમાં કેવી રીતે સુધારો થયો? અને ૨૦૦૬ માં પ્રાપ્ત ૭૧મો સર્વોચ્ચ ક્રમ હજુ સુધી કેમ પ્રાપ્ત થયો નથી? આ બે પાસાંઓને પ્રશંસા અને ટીકા બંને દ્રષ્ટિકોણથી સમજવાની જરૂર છે. એક તરફ ૧૦ ક્રમનો ઉછાળો છે, તો ઈરાનની વિઝા-મુક્ત ઍક્સેસ નવેમ્બર ૨૦૨૫ માં છેતરપિંડી અને ટ્રાફિકિંગના કેસોને કારણે બંધ કરવામાં આવી હતી જેમાં ભારતીય નાગરિકોને નકલી નોકરીની ઓફર આપીને ઈરાન લાવવામાં આવ્યા હતા અને પછી અપહરણ કરવામાં આવ્યા હતા. બોલિવિયાઃ પહેલાં, વિઝા-ઓન-અરાઇવલ ઉપલબ્ધ હતું, પરંતુ ૨૦૨૬ થી ઈ-વિઝા લાગુ કરવામાં આવ્યા હતા. હવે, અગાઉથી ઓનલાઈન અરજી કરવી જરૂરી છે, તેથી તે હવે વિઝા-મુક્ત શ્રેણીમાં આવતી નથી.
મિત્રો, જો આપણે હેનલી પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સમાં ઊંડા ઉતરીએ, તો તે લગભગ ૨૦૦ દેશોના પાસપોર્ટની મજબૂતાઈને તેના નાગરિકો અગાઉના વિઝા વિના કેટલા દેશોમાં પ્રવેશ કરી શકે છે તેના આધારે ક્રમ આપે છે. આ સૂચકાંક ઇન્ટરનેશનલ એર ટ્રાન્સપોર્ટ એસોસિએશનના ડેટાનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવ્યો છે, જેનું વિશ્લેષણ હેનલીની સંશોધન ટીમ દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે. રેન્ક જેટલો ઊંચો હશે, તેટલો જ પાસપોર્ટ વધુ શક્તિશાળી હશે. આ માપદંડ દ્વારા, ભારતનું ૭૫મું સ્થાન એક સિદ્ધિ છે, કારણ કે તે ભારતીય નાગરિકોની વૈશ્વિક સ્વીકૃતિમાં સુધારો અને ભારતની રાજદ્વારી સક્રિયતા દર્શાવે છે.
મિત્રો, વિઝા-મુક્ત દેશોની સંખ્યામાં ઘટાડો છતાં રેન્કિંગમાં કેવી રીતે સુધારો થયો? વિઝા-મુક્ત દેશોની સંખ્યામાં ઘટાડો છતાં ભારતનું રેન્કિંગ સુધર્યું તે વિરોધાભાસી લાગે છે. જવાબ ઇન્ડેક્સના સંબંધિત સ્વભાવમાં રહેલો છે. હેનલી ઇન્ડેક્સ પૂર્ણાંક નથી, પરંતુ તુલનાત્મક રેન્કિંગ છે. જો અન્ય દેશોના રેન્કિંગમાં વધુ ઝડપથી ઘટાડો થયો છે અથવા કેટલાક દેશોએ વિઝા સુવિધાઓ ઘટાડી છે, તો ભારતનું રેન્કિંગ વધી શકે છે, ભલે તે મર્યાદિત પ્રગતિ કરે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, રેન્કિંગ ફક્ત પોતાના પ્રદર્શન પર જ નહીં પરંતુ અન્ય લોકોના પ્રદર્શન પર પણ આધાર રાખે છે. જો કેટલાક આફ્રિકન, એશિયન અથવા લેટિન અમેરિકન દેશોમાં વિઝા-મુક્ત પ્રવેશ ઘટ્યો છે, તો ભારત તુલનાત્મક રીતે વધી શકે છે. ઉદ્દેશ્યથી, આ સૂચવે છે કે ભારતે વૈશ્વિક મંચ પર સંતુલિત રાજદ્વારી અપનાવી છે. આફ્રિકન, દક્ષિણપૂર્વ એશિયન અને કેરેબિયન દેશો સાથે ભારતના સંબંધોમાં સુધારો થયો છે. ભારતીય પાસપોર્ટ ધારકો વિઝા-મુક્ત પ્રવેશનો આનંદ માણતા દેશોમાં અંગોલા, બાર્બાડોસ, ભૂતાન, ફીજી,મલેશિયા,મોરેશિયસ, નેપાળ, થાઇલેન્ડ અને ત્રિનિદાદ અને ટોબેગોનો સમાવેશ થાય છે. આ યાદી દર્શાવે છે કે ઉભરતા અને વિકાસશીલ દેશોમાં ભારતની હાજરી મજબૂત થઈ છે. ગંભીર રીતે, ૫૬ દેશોમાં વિઝા-મુક્ત પ્રવેશ હજુ પણ વૈશ્વિક સરેરાશથી નીચે છે. ટોચના દેશોની સરખામણી પરિસ્થિતિ સ્પષ્ટ કરે છે. સિંગાપોર સૂચકાંકમાં પ્રથમ ક્રમે છે, જ્યાં તેના નાગરિકોને ૧૯૨ સ્થળોએ વિઝા-મુક્ત પ્રવેશ છે. જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા બીજા સ્થાને છે, ૧૮૭ દેશોમાં પ્રવેશ સાથે. સ્વીડન અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત ત્રીજા સ્થાને છે. ફ્રાન્સ, જર્મની, ઇટાલી, સ્પેન અને સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ સંયુક્ત રીતે ચોથા સ્થાને છે. ઑસ્ટ્રિયા, ગ્રીસ, માલ્ટા અને પોર્ટુગલ પાંચમા સ્થાને છે. ઓસ્ટ્રેલિયા, યુનાઇટેડ કિંગડમ, કેનેડા અને ન્યુઝીલેન્ડ પણ ટોચના ૧૦ માં શામેલ છે. સરખામણી સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ભારત હજુ પણ ટોચના દેશોથી ઘણું પાછળ છે.
મિત્રો, જો આપણે બે દેશો દ્વારા વિઝા-મુક્ત મુસાફરી સમાપ્ત કરવાનો વિચાર કરીએ, તો આ ચિંતાનો વિષય છે.અહેવાલો અનુસાર, બે દેશોએ ભારતીયો માટે વિઝા-મુક્ત મુસાફરી સમાપ્ત કરી દીધી છે, જે કથિત રીતે કેટલાક ભારતીય નાગરિકો ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ હોવાને કારણે છે. આ મુદ્દો ટીકાનો આધાર બનાવે છે. કોઈપણ દેશમાં મુસાફરી સ્વતંત્રતા ફક્ત સરકારની રાજદ્વારી પર જ નહીં, પરંતુ તેના નાગરિકોના વર્તન પર પણ આધાર રાખે છે. જો ગેરકાયદેસર ઇમિગ્રેશન, ઓવરસ્ટે અથવા સ્થાનિક કાયદાઓનું ઉલ્લંઘન વધે છે, તો સંબંધિત દેશો વિઝા નિયમો કડક કરી શકે છે. આ સંદર્ભમાં, ભારતને માત્ર રાજદ્વારી સ્તરે જ નહીં, પરંતુ ડાયસ્પોરા મેનેજમેન્ટ અને જાગૃતિ સ્તરે પણ સુધારો કરવાની જરૂર છે.તે પ્રશંસનીય છે કે બે દેશોમાં ઘટાડા છતાં, એકંદર સ્કોર સ્થિર રહ્યો અથવા સુધર્યો, જે દર્શાવે છે કે અન્ય દેશો સાથેના સંબંધોમાં સુધારો થયો છે. ભારતની ’એક્ટ ઇસ્ટ’, ’નેબરહુડ ફર્સ્ટ’ અને આફ્રિકા-આઉટરીચ નીતિઓએ મુસાફરી સહયોગને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે.
મિત્રો, જો આપણે વિચારીએ કે ૨૦૦૬ ના સર્વોચ્ચ રેન્કિંગનું પુનરાવર્તન કેમ ન થયું, તો ભારતે ૨૦૦૬ માં તેનું સર્વોચ્ચ રેન્કિંગ ૭૧મું પ્રાપ્ત કર્યું. તે સમયે વૈશ્વિક ભૂરાજકીય પરિદૃશ્ય અલગ હતું. ૯/૧૧ પછી સુરક્ષા કડક કરવામાં આવી હતી, પરંતુ ડિજિટલ દેખરેખ અને ઇમિગ્રેશન નિયંત્રણો આજના જેટલા વ્યાપક નહોતા. છેલ્લા બે દાયકામાં, ગેરકાયદેસર ઇમિગ્રેશન, શરણાર્થી કટોકટી, આતંકવાદ અને માનવ તસ્કરી જેવા પડકારોને કારણે ઘણા દેશોએ વિઝા નિયમો કડક કર્યા છે. ભારત જેવા વસ્તી ધરાવતા દેશના નાગરિકો માટે વધારાની તપાસનો સામનો કરવો સ્વાભાવિક બની ગયો છે.
મિત્રો, જો આપણે આ મુદ્દાને મહત્વપૂર્ણ અને પ્રશંસાત્મક બંને દ્રષ્ટિકોણથી ધ્યાનમાં લઈએ, તો ભારતના આર્થિક વિકાસ છતાં, ઉચ્ચ આવક ધરાવતા દેશો, ખાસ કરીને યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકામાં, વિઝા ઉદારીકરણ મર્યાદિત રહ્યું છે. શેંગેન વિસ્તાર, યુએસ અથવા કેનેડામાં વિઝા પ્રક્રિયાઓ જટિલ રહે છે, જે પાસપોર્ટ રેન્કિંગને સીધી અસર કરે છે. પ્રશંસાના દૃષ્ટિકોણથી, ૨૦૦૬ થી વૈશ્વિક સ્પર્ધામાં વધારો થયો છે. યુએઈ જેવા ઘણા નાના દેશોએ આક્રમક રાજદ્વારી દ્વારા ઝડપથી તેમના રેન્કિંગમાં સુધારો કર્યો છે. ભારતની સતત પ્રગતિ પણ નોંધપાત્ર છે. ૭૫મા ક્રમાંકનો અર્થ એ છે કે ભારત લાંબા સમયગાળાના ઘટાડામાંથી બહાર આવી રહ્યું છે.
મિત્રો, જો આપણે પ્રાદેશિક સરખામણીઓ અને દક્ષિણ એશિયાના સંદર્ભને ધ્યાનમાં લઈએ, તો પાકિસ્તાન સૂચકાંકમાં ૯૭મા ક્રમે છે, જે પાકિસ્તાનની વૈશ્વિક ગતિશીલતાની મર્યાદાઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તે પેલેસ્ટાઇન (૯૧), ઉત્તર કોરિયા (૯૪) અને સોમાલિયા (૯૬) કરતા પણ નીચે છે. દક્ષિણ એશિયામાં ભારતનું સ્થાન પ્રમાણમાં સારું છે, પરંતુ હજુ પણ વૈશ્વિક સરેરાશથી પાછળ છે. આ પ્રાદેશિક સ્થિરતા, આર્થિક તકો અને સ્થળાંતર વલણો સાથે સંબંધિત મુદ્દો છે. પાસપોર્ટ અને રાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠાનો ખ્યાલ – પાસપોર્ટ ફક્ત ઓળખ કાર્ડ નથી; તે રાષ્ટ્રની વિશ્વસનીયતાનું પ્રતીક છે. જ્યારે કોઈ દેશ તેના નાગરિકોને વિઝા-મુક્ત પ્રવેશ આપે છે, ત્યારે તે તેની સુરક્ષા વ્યવસ્થા, આર્થિક સ્થિરતા અને તેના નાગરિકોની વિશ્વસનીયતામાં વિશ્વાસ દર્શાવે છે. આ દ્રષ્ટિકોણથી, ભારતનો રેન્કિંગમાં સુધારો તેની વૈશ્વિક છબીમાં ધીમે ધીમે સકારાત્મક પરિવર્તન દર્શાવે છે.
તેથી, જો આપણે ઉપરોક્ત વિગતોનો અભ્યાસ અને વિશ્લેષણ કરીએ, તો આપણને જાણવા મળે છે કે જ્યારે તે એક સિદ્ધિ અને પડકાર બંને છે, ત્યારે હેનલી પાસપોર્ટ ઇન્ડેક્સ ૨૦૨૬ માં ભારતનો ૧૦ ક્રમનો કૂદકો પ્રશંસનીય છે. તે રાજદ્વારી સક્રિયતા, વૈશ્વિક ભાગીદારી અને આર્થિક સ્થિરતાનો સંકેત આપે છે. બે દેશો દ્વારા વિઝા-મુક્ત મુસાફરીનો અંત એ પણ યાદ અપાવે છે કે નાગરિક વર્તન અને ઇમિગ્રેશન મેનેજમેન્ટ પર સતત ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. ૨૦૦૬ ના ટોચના રેન્કિંગને પુનરાવર્તિત કરવામાં નિષ્ફળતા સૂચવે છે કે વૈશ્વિક સ્પર્ધા અને સુરક્ષા ચિંતાઓ વચ્ચે મુસાફરી સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કરવી એ એક જટિલ પ્રક્રિયા છે. પ્રશંસનીય દ્રષ્ટિકોણથી, ભારતે ઘટાડાના સમયગાળાને પાર કર્યો છે અને દક્ષિણ એશિયામાં તેનું સ્થાન જાળવી રાખીને સતત પ્રગતિ કરી છે. નિર્ણાયક દ્રષ્ટિકોણથી, હજુ પણ ઘણો લાંબો રસ્તો કાપવાનો બાકી છે, ખાસ કરીને વિકસિત દેશો સાથે વિઝા ઉદારીકરણમાં. તેથી, પાસપોર્ટની મજબૂતાઈ ફક્ત સરકારી નીતિઓનું પરિણામ નથી, પરંતુ નાગરિકોના વૈશ્વિક વર્તન, આર્થિક વિશ્વસનીયતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વાસનું સંયુક્ત પ્રતિબિંબ છે. ભારત માટે, આ રેન્કિંગ એક તક અને આત્મનિરીક્ષણનો ક્ષણ બંને છે, જેથી આગામી વર્ષોમાં તે ફક્ત ૨૦૦૬ ના રેન્કિંગને વટાવી ન જાય પરંતુ વૈશ્વિક ગતિશીલતામાં એક નવી ઓળખ પણ સ્થાપિત કરે.
