તંત્રીની કલમે….
દુનિયાના સૌથી શક્તિશાળી કેન્દ્રીય બેંક ગણાતા અમેરિકાના ફેડરલ રિઝર્વમાં નેતૃત્વ પરિવર્તનની પ્રક્રિયા અત્યંત નિર્ણાયક અને રોમાંચક તબક્કામાં પ્રવેશી છે. રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા કેવિન વોર્શને ફેડરલ રિઝર્વના આગામી ચેરમેન તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા છે, જેની સુનાવણી હાલમાં સીનેટમાં ચાલી રહી છે. આ ઘટનાક્રમ માત્ર એક વ્યક્તિગત નિમણૂક નથી, પરંતુ તે કેન્દ્રીય બેંકની સ્વાયત્તતા, વ્યાજ દરોની ભાવિ દિશા અને આધુનિક ટેકનોલોજી ખાસ કરીને આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સની નાણાકીય નીતિ પર પડનારી અસરો વચ્ચેના દ્વંદ્વને છતો કરે છે. આ સમગ્ર મામલો વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર દૂરોગામી અસરો પાડવા સક્ષમ છે, કારણ કે ફેડના નિર્ણયો માત્ર અમેરિકા જ નહીં પરંતુ ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વના શેરબજાર અને નાણાકીય પ્રવાહને પ્રભાવિત કરે છે.
ઐતિહાસિક રીતે ફેડરલ રિઝર્વની સ્વતંત્રતા એ વૈશ્વિક નાણાકીય સ્થિરતાનો પાયો ગણાય છે. જોકે, વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને હાલના ચેરમેન જેરોમ પોવેલ વચ્ચેના સંબંધો હંમેશાં તણાવપૂર્ણ રહ્યા છે. ટ્રમ્પની સતત એવી ઈચ્છા રહી છે કે વ્યાજ દરોમાં મોટો ઘટાડો કરવામાં આવે જેથી આર્થિક વિકાસને વેગ મળે, પરંતુ પોવેલે મોંઘવારીને નિયંત્રિત કરવા માટે કડક નાણાકીય નીતિ જાળવી રાખી હતી. આ ખેંચતાણ એટલી હદે વધી કે ટ્રમ્પે પોવેલ વિરુદ્ધ તપાસ શરૂ કરી અને ફેડના ગવર્નરને હટાવવાના પ્રયાસો પણ કર્યા. હવે જ્યારે કેવિન વોર્શનું નામ સામે આવ્યું છે, ત્યારે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું તેઓ ફેડની સ્વતંત્રતા જાળવી શકશે? સીનેટમાં વોર્શે સ્પષ્ટતા કરી છે કે તેઓ કોઈ રાજકીય દબાણ હેઠળ વ્યાજ દરો અંગે વચનબદ્ધ નથી,
પરંતુ ટ્રમ્પની અપેક્ષાઓ અને વહીવટીતંત્રનું વલણ જોતા ફેડની સ્વાયત્તતા પર જોખમના વાદળો હજુ પણ ઘેરાયેલા જણાય છે.
કેવિન વોર્શનો દૃષ્ટિકોણ પરંપરાગત અર્થશાસ્ત્ર કરતા થોડો અલગ અને આધુનિક લાગે છે. તેઓ વ્યાજ દરો ઘટાડવાના મતના છે, પરંતુ તેમની પાછળનું કારણ આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ છે. વોર્શ માને છે કે એઆઈ ટેકનોલોજી ઉત્પાદકતામાં જંગી વધારો કરશે અને મોંઘવારીને કુદરતી રીતે નીચે લાવશે. આ તર્ક સાંભળવામાં આકર્ષક લાગે છે, પરંતુ વ્યવહારુ રીતે જોખમી પણ હોઈ શકે છે. અમેરિકામાં મોંઘવારી છેલ્લા પાંચ વર્ષથી ૨ ટકાના લક્ષ્યાંકથી ઉપર રહી છે અને ઈરાન સાથેના યુદ્ધ જેવી ભૌગોલિક રાજકીય સ્થિતિએ ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધારીને સ્થિતિ વધુ જટિલ બનાવી છે. આવા સમયે જો માત્ર એઆઈના ભરોસે વ્યાજ દરો ઘટાડવામાં આવે અને મોંઘવારી ફરી ઉછળે, તો તે મધ્યમ વર્ગ માટે આપત્તિજનક સાબિત થઈ શકે છે. ફેડના અન્ય સભ્યો કદાચ આ એઆઈના તર્ક સાથે સંપૂર્ણ સંમત ન થાય તેવી પૂરેપૂરી શક્યતા છે, જે ભવિષ્યમાં આંતરિક મતભેદોનું કારણ બની શકે છે.
બીજો મહત્વનો મુદ્દો ફેડની બેલેન્સ શીટ અને સરકારના ખર્ચનો છે. વોર્શ ભૂતકાળમાં ફેડ દ્વારા છાપવામાં આવતી વધુ પડતી ચલણી નોટો અને મોટી કંપનીઓને અપાતી સહાયના ટીકાકાર રહ્યા છે. તેમનું માનવું છે કે જ્યારે સરકાર વધુ ખર્ચ કરે છે અને વધુ નાણાં છાપે છે ત્યારે જ મોંઘવારી વધે છે. અત્યારે ફેડ તેની બેલેન્સ શીટનું કદ ઘટાડવાની પ્રક્રિયામાં છે, પરંતુ જો વોર્શ તેને વધુ ઝડપી બનાવે તો બજારમાં વ્યાજ દરો અચાનક વધી શકે છે. આ એક વિરોધાભાસી સ્થિતિ હશે, કારણ કે એક તરફ ટ્રમ્પ વ્યાજ દરો ઘટાડવા માંગે છે અને બીજી તરફ વોર્શની બેલેન્સ શીટ ઘટાડવાની નીતિ વ્યાજ દરોમાં ઉછાળો લાવી શકે છે. અમેરિકાના વધતા જતા બજેટ ખાધને જોતા આ સંતુલન જાળવવું અત્યંત કપરું કાર્ય બની રહેશે.
વધુમાં, કેવિન વોર્શ ફેડના અધિકારીઓ દ્વારા બજાર સાથે કરવામાં આવતા સંવાદમાં ઘટાડો કરવા માંગે છે તેવા અહેવાલો પણ ચિંતાજનક છે. આજના વૈશ્વિકરણના યુગમાં કેન્દ્રીય બેંકની પારદર્શિતા અને સ્પષ્ટ સંવાદ રોકાણકારોના વિશ્વાસ માટે અનિવાર્ય છે. જો સંવાદ ઘટશે તો નાણાકીય બજારોમાં અનિશ્ચિતતા અને અસ્થિરતા વધશે, જેની અસર બીએસઈ અને એનએસઈ જેવા ભારતીય બજારો પર પણ જોવા મળશે. અંતમાં, ફેડના નેતૃત્વમાં પરિવર્તન એ માત્ર સત્તાનું હસ્તાંતરણ નથી, પરંતુ તે આર્થિક સિદ્ધાંતો અને રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ વચ્ચેની કસોટી છે. આગામી સમયમાં વોર્શ કેવી રીતે ફુગાવાને લક્ષ્યાંક સુધી લાવે છે અને ફેડની વિશ્વસનીયતા જાળવી રાખે છે, તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે. વૈશ્વિક હિતધારકો માટે આ પરિવર્તન અત્યંત સાવચેતીપૂર્વક નિહાળવાનો વિષય છે.
નરેન્દ્ર જોષી
