તંત્રીની કલમે….
ભારતીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં અનેકવાર એવું બન્યું છે કે સામાન્ય કાયદાકીય જોગવાઈઓ પ્રગતિના માર્ગમાં અવરોધ બની જતી હોય છે. બ્રિટિશ કાળથી ચાલી આવતી કેટલીક એવી કાયદાકીય જટિલતાઓ હતી કે જેમાં નાનામાં નાની ભૂલ માટે પણ જેલની સજાની જોગવાઈ હતી. આ સંજોગોમાં ભારતીય સંસદ દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલું ’જન વિશ્વાસ બિલ ૨૦૨૬’ એ માત્ર એક કાયદાકીય સુધારો નથી, પરંતુ ભારતના વેપાર જગત અને સામાન્ય નાગરિકો માટે આઝાદીના નવા પર્વ સમાન છે. આ બિલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નાના અને તકનીકી ગુનાઓને અપરાધિક શ્રેણીમાંથી બહાર કાઢીને વહીવટી દંડની જોગવાઈ કરવાનો છે, જે ભારતને ’ઇઝ ઓફ ડૂઇંગ બિઝનેસ’ એટલે કે વેપાર કરવાની સરળતાની વૈશ્વિક યાદીમાં ટોચ પર લઈ જવા માટેનું એક સાહસિક અને પ્રશંસનીય કદમ છે.
વર્ષોથી ભારતની ન્યાયિક પ્રણાલી કરોડો કેસોના બોજ હેઠળ દબાયેલી છે. આમાંના અનેક કેસો એવા છે જેમાં કોઈ કંપની કે વ્યક્તિએ જાણીજોઈને ગુનો કર્યો હોતો નથી, પરંતુ માત્ર નિયમોના પાલનમાં થયેલી નાની અમથી વિલંબ કે ભૂલને કારણે તેમને વર્ષો સુધી કોર્ટ-કચેરીના ધક્કા ખાવા પડે છે. ’જન વિશ્વાસ બિલ ૨૦૨૬’ આ ગૂંચવણને ઉકેલવાની દિશામાં કામ કરે છે. આ બિલ હેઠળ આશરે ૭૧૭ જેટલી કાયદાકીય જોગવાઈઓમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં અગાઉ જેલની સજા થતી હતી તેને હવે આર્થિક દંડમાં પરિવર્તિત કરવામાં આવી છે. આનાથી ન્યાયતંત્ર પરનો વધારાનો બોજ ઘટશે અને ગંભીર અપરાધો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે કોર્ટ પાસે પૂરતો સમય રહેશે. જ્યારે ન્યાયતંત્ર ઝડપી બને છે, ત્યારે તેની સીધી અસર દેશના આર્થિક વિશ્વાસ પર પડતી હોય છે.
આ બિલની સૌથી મોટી અસર સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (સ્જીસ્ઈજ) પર જોવા મળશે. ભારતના અર્થતંત્રમાં આ ઉદ્યોગો કરોડરજ્જુ સમાન છે, પરંતુ નાના વેપારીઓ હંમેશા ઇન્સ્પેક્ટર રાજ અને કઠોર કાયદાઓના ભય હેઠળ જીવતા હોય છે. ઘણીવાર એક સામાન્ય ફોર્મ ભરવામાં કે લાયસન્સ રિન્યૂ કરવામાં થયેલી ભૂલને કારણે વેપારીને જેલના સળિયા પાછળ જવાનો ડર રહેતો હતો. આ ડરને કારણે નવા સાહસિકો ધંધો શરૂ કરતા અચકાતા હતા. ’જન વિશ્વાસ બિલ ૨૦૨૬’ દ્વારા સરકારે સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો છે કે સરકાર વેપારીઓને ’અપરાધી’ તરીકે નહીં પણ ’ભાગીદાર’ તરીકે જુએ છે. જ્યારે કાયદાકીય ડર દૂર થાય છે ત્યારે ઈનોવેશન અને રોકાણનો માર્ગ મોકળો બને છે. વેપારમાં સરળતા આવવાથી વિદેશી રોકાણકારો પણ ભારતીય બજાર તરફ વધુ આકર્ષિત થશે, કારણ કે તેઓ એવી વ્યવસ્થા ઈચ્છે છે જ્યાં કાયદાકીય પ્રક્રિયા પારદર્શક અને તર્કસંગત હોય.
જોકે, આ બિલ સામે કેટલાક આશંકાના સૂર પણ ઉઠ્યા છે. ટીકાકારોનું માનવું છે કે જેલની સજા હટાવી દેવાથી અને માત્ર દંડ રાખવાથી મોટા કોર્પોરેટ ગૃહો કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરતા ડરશે નહીં. પરંતુ અહીં સમજવા જેવી બાબત એ છે કે સરકારે આર્થિક દંડની રકમમાં ધરખમ વધારો કર્યો છે. દંડની રકમ ૧ કરોડ રૂપિયા સુધી પણ હોઈ શકે છે, જે આર્થિક રીતે કોઈપણ ઉલ્લંઘન કરનારને મોટું નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. વળી, આ બિલમાં દરેક ત્રણ વર્ષે દંડની રકમમાં ૧૦ ટકાનો વધારો કરવાની પણ જોગવાઈ છે, જે સુનિશ્ચિત કરશે કે કાયદાનો પ્રભાવ જળવાઈ રહે. કાયદો માત્ર ડરાવવા માટે નહીં પણ શિસ્ત લાવવા માટે હોવો જોઈએ, અને આ બિલ તે મથામણને સાબિત કરે છે.
વહીવટી સુધારાના દૃષ્ટિકોણથી જોઈએ તો, આ બિલ સરકારી તંત્રમાં રહેલી ભ્રષ્ટાચારની નાની-મોટી છટકબારીઓને પણ બંધ કરશે. જ્યારે જેલની સજાની જોગવાઈ હોય છે ત્યારે ઘણીવાર વહીવટી અધિકારીઓ તેનો દુરુપયોગ કરીને વેપારીઓ પાસેથી નાણાં પડાવતા હોય છે. હવે જ્યારે પ્રક્રિયા સીધી દંડની થઈ ગઈ છે, ત્યારે પારદર્શિતા વધશે અને વહીવટી અરાજકતા ઘટશે. ડિજિટલ ઇન્ડિયાના યુગમાં જ્યારે બધું જ ઓનલાઇન થઈ રહ્યું છે, ત્યારે કાયદાઓ પણ આધુનિક અને ઉદાર હોવા અનિવાર્ય છે. ભારત હવે વિશ્વની ત્રીજી મોટી આર્થિક શક્તિ બનવા તરફ પ્રયાણ કરી રહ્યું છે ત્યારે જૂના અને કાટ ખાઈ ગયેલા કાયદાઓનો ત્યાગ કરવો એ સમયની માંગ હતી.
અંતે, ‘જન વિશ્વાસ બિલ ૨૦૨૬’ એ વિકસિત ભારતના સપનાને સાકાર કરવા માટેનું એક મજબૂત પાયાનું કામ છે. તે નાગરિકો અને સરકાર વચ્ચેના વિશ્વાસને પુનઃસ્થાપિત કરે છે. જે દેશમાં કાયદાઓ જટિલ હોય ત્યાં વિકાસની ગતિ ધીમી પડી જાય છે, પણ જ્યાં કાયદાઓ ન્યાયપૂર્ણ અને લવચીક હોય ત્યાં પ્રગતિના નવા દ્વાર ખૂલે છે. આ બિલના અમલીકરણથી માત્ર વેપાર જ નહીં, પરંતુ સામાન્ય માનવીના જીવનમાં પણ ’ઈઝ ઓફ લિવિંગ’ વધશે. સરકારની આ દૂરંદેશી નીતિ ખરેખર આવકારદાયક છે અને તે આગામી દાયકાઓમાં ભારતના આર્થિક પરિદ્રશ્યને બદલી નાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. હવે જવાબદારી વહીવટી તંત્રની છે કે તે આ બિલની ભાવના મુજબ કામ કરે અને નાગરિકોને ખરેખર ’જન વિશ્વાસ’નો અનુભવ કરાવે.
નરેન્દ્ર જોષી
