તંત્રીની કલમે….
કેનેડાના વડાપ્રધાન માર્ક કાર્નીની ભારત મુલાકાત બંને દેશોના રાજદ્વારી અને આર્થિક સંબંધોમાં એક નવો અધ્યાય શરૂ કરવાની દિશામાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી બંને દેશો વચ્ચે જે રાજદ્વારી કડવાશ અને અવિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું થયું હતું, તેને દૂર કરીને સંબંધોને ફરીથી પાટા પર લાવવાનો આ એક સકારાત્મક પ્રયાસ છે. આ યાત્રાનું મુખ્ય આકર્ષણ દ્વિપક્ષીય વેપારને બમણો કરવાનો મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક છે. આ મુલાકાતની સૌથી મોટી હકારાત્મક અસર એ છે કે બંને દેશો હવે પોતાના મતભેદોને બાજુ પર રાખીને આર્થિક પ્રગતિ અને પારસ્પરિક સહયોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે. જોકે, આ યાત્રાની નકારાત્મક બાજુ અથવા સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે વિશ્વાસની ખાઈ હજુ સંપૂર્ણપણે પૂરાઈ નથી. કેનેડાની ધરતી પરથી ચાલતી ભારત વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ અંગેની ભારતની સુરક્ષા ચિંતાઓનું જ્યાં સુધી કોઈ નક્કર નિરાકરણ ન આવે, ત્યાં સુધી માત્ર આર્થિક આશ્વાસનોથી સંબંધોમાં કાયમી ઉષ્મા લાવવી મુશ્કેલ છે.
બંને દેશો વચ્ચેના વેપારને બમણો કરવાના લક્ષ્યાંકમાં કૃષિ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી ક્ષેત્રની ભૂમિકા અત્યંત નિર્ણાયક છે. આર્થિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, કેનેડાની કઠોળ અને ખાતરની નિકાસ ભારતની કૃષિ જરૂરિયાતો પૂરી કરે છે, જ્યારે ભારતીય મસાલા અને ઓર્ગેનિક પેદાશોને કેનેડાનું વિશાળ બજાર મળે છે, જે એક મોટો ફાયદો છે. પરંતુ આમાં મોટું નુકસાન એ છે કે કેનેડાના અત્યંત કડક ગુણવત્તાના ધોરણો ભારતીય નિકાસકારો માટે વારંવાર અડચણરૂપ બને છે અને સસ્તી આયાતને કારણે સ્થાનિક ભારતીય ખેડૂતોને આર્થિક ફટકો પડે છે. તેવી જ રીતે, ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી ક્ષેત્રમાં ભારત પાસે ટેકનિકલ નિષ્ણાતોની વિશાળ ફોજ છે અને કેનેડા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ક્ષેત્રે મોટું મૂડીરોકાણ કરી રહ્યું છે, જે બંને માટે અત્યંત નફાકારક સમીકરણ છે. તેની સામે નકારાત્મક પાસું એ છે કે કેનેડાએ સ્થાનિક રોજગારી બચાવવા માટે વિઝાના નિયમો કડક બનાવ્યા છે, જેનાથી ભારતીય કંપનીઓ અને પ્રોફેશનલ્સને ભારે મુશ્કેલી પડી રહી છે અને ડિજિટલ ડેટા સુરક્ષાના કાયદાઓ પરના મતભેદો વેપારની ગતિને ધીમી પાડી રહ્યા છે.
આ ઉપરાંત શિક્ષણ અને નવીનીકરણીય ઉર્જા જેવા ક્ષેત્રો પણ આ મુલાકાતની અસરોનું કેન્દ્રબિંદુ છે. શિક્ષણ ક્ષેત્રે ફાયદો એ છે કે લાખો ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ કેનેડામાં ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવીને ત્યાંના અર્થતંત્ર અને શ્રમબજારને મજબૂત કરી રહ્યા છે. પરંતુ તેની સામે ગેરફાયદો એ છે કે કેનેડામાં રહેઠાણની ગંભીર કટોકટી, મોંઘવારી અને વિઝામાં કરવામાં આવેલો ઘટાડો ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ માટે મોટી મુશ્કેલી સર્જી રહ્યો છે, જ્યારે ભારત માટે તે એક રીતે બૌદ્ધિક સંપદાના સ્થળાંતર એટલે કે બ્રેઇન ડ્રેઇન સમાન છે. નવીનીકરણીય ઉર્જાની વાત કરીએ તો, કેનેડાની હરિયાળી ટેકનોલોજી અને મૂડીરોકાણ ભારતના વિશાળ સૌર અને પવન ઉર્જા પ્રોજેક્ટ્સ માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ શકે છે. પરંતુ આ દિશામાં મોટું નુકસાન કે પડકાર એ છે કે ભારતમાં રહેલી વહીવટી જટિલતાઓ અને નીતિઓમાં વારંવાર થતા ફેરફારો વિદેશી રોકાણકારોને નિરાશ કરે છે.
સમગ્રપણે જોતાં, માર્ક કાર્નીની ભારત મુલાકાત બંને રાષ્ટ્રો માટે એક નવી અને આશાસ્પદ શરૂઆત ચોક્કસ છે, જે વૈશ્વિક મંચ પર એક મજબૂત આર્થિક જોડાણનો સંદેશ આપે છે. વેપાર બમણો કરવાનો વિચાર ખૂબ જ આકર્ષક છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આ માર્ગમાં અનેક વિરોધાભાસ અને ગૂંચવણો રહેલી છે. આ યાત્રાની સાચી સફળતા ત્યારે જ મનાશે જ્યારે બંને દેશો માત્ર આર્થિક આંકડાઓ વધારવાની સાથે સાથે રાજદ્વારી વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરશે. ભારત અને કેનેડાએ પોતાના નકારાત્મક પાસાઓને દૂર કરવા માટે અત્યંત પારદર્શક, સંતુલિત અને લાંબા ગાળાની નીતિઓ ઘડવી પડશે, જેથી બંને લોકશાહી દેશો સમાન ધોરણે પ્રગતિના પંથે આગળ વધી શકે.
નરેન્દ્ર જોષી
