તંત્રીની કલમે….
કેન્દ્રીય બજેટ એ માત્ર આંકડાઓની માયાજાળ નથી, પરંતુ તે દેશની આર્થિક દિશા અને સામાન્ય નાગરિકના જીવનધોરણને નક્કી કરતો મહત્વનો દસ્તાવેજ છે. આવતીકાલે જ્યારે ફેબ્રુઆરી ૧ના રોજ નાણામંત્રી સંસદમાં કેન્દ્રીય બજેટ ૨૦૨૬-૨૭ રજૂ કરશે, ત્યારે સમગ્ર દેશની નજર સરકારની તિજોરીના દ્વાર કોના માટે કેટલા ખુલશે તેના પર ટકેલી હશે. વર્તમાન આર્થિક સંજોગોમાં ભારત એક તરફ વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા હોવાનો દાવો કરી રહ્યું છે, ત્યારે બીજી તરફ મોંઘવારી, બેરોજગારી અને ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં જોવા મળતી મંદી જેવા પડકારો પણ એટલા જ વાસ્તવિક છે. આ બજેટમાં સરકાર સમક્ષ સૌથી મોટો પડકાર નાણાકીય ખાધને જીડીપીના ૪.૫ ટકાની નીચે લાવવાના લક્ષ્યાંક સાથે વિકાસને વેગ આપવાનો છે. ખાસ કરીને મધ્યમ વર્ગ, જે હંમેશા ટેક્સના ભાર હેઠળ દબાયેલો રહે છે, તે આ વખતે આયકરમાં મોટી રાહતની આશા રાખી રહ્યો છે. મોંઘવારીના અસહ્ય માર વચ્ચે જો સ્ટાન્ડર્ડ ડિડક્શન રૂ ૫૦,૦૦૦ થી વધારીને રૂ ૭૫,૦૦૦ કરવામાં આવે કે ટેક્સ સ્લેબમાં ફેરફાર કરીને કરમુક્તિની મર્યાદા વધારવામાં આવે, તો તે મધ્યમ વર્ગના હાથમાં ખર્ચવા માટે વધુ નાણાં છોડશે, જે અંતે બજારમાં માંગ વધારવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
ગ્રામીણ અર્થતંત્ર ભારતની કરોડરજ્જુ છે અને છેલ્લા કેટલાક સમયથી ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વપરાશમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. ખેડૂતોની આવક બમણી કરવાના લક્ષ્યાંકને હાંસલ કરવા માટે કૃષિ ક્ષેત્રમાં મોટા રોકાણની જરૂર છે. માત્ર ખેતી જ નહીં, પરંતુ એગ્રી-ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, કોલ્ડ સ્ટોરેજ અને ફૂડ પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ માટે બજેટમાં ખાસ જોગવાઈઓ અપેક્ષિત છે. જો સરકાર કૃષિ ધિરાણના લક્ષ્યાંકને વધારીને રૂ ૨૨ લાખ કરોડથી ૨૫ લાખ કરોડ સુધી લઈ જાય અને સિંચાઈ યોજનાઓ માટે પૂરતું ભંડોળ ફાળવે, તો જ ગ્રામીણ સ્તરે નવી રોજગારીની તકો ઊભી થઈ શકશે. આ સાથે જ, પીએમ-કિસાન સન્માન નિધિ જેવી યોજનાઓમાં વાર્ષિક રૂ ૬,૦૦૦ ની રકમને વધારીને રૂ ૮,૦૦૦ કે ૯,૦૦૦ કરવામાં આવે તો તે ખેડૂતોના હાથમાં સીધી રોકડ પહોંચાડવા માટે મહત્વનો સાબિત થઈ શકે છે. ગ્રામીણ ભારતની સમૃદ્ધિ વિના દેશનો સર્વાંગી વિકાસ શક્ય નથી, અને આ બાબતને બજેટમાં પ્રાધાન્ય આપવું તે સમયની માંગ છે.
ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષેત્ર એ સરકારનું પ્રિય ક્ષેત્ર રહ્યું છે કારણ કે તે સીધી અને આડકતરી રીતે લાખો લોકોને રોજગારી પૂરી પાડે છે. ગતિ શક્તિ યોજના અને નેશનલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પાઇપલાઇન અંતર્ગત રેલ્વે, હાઈવે અને પોર્ટના વિકાસ માટે મૂડી ખર્ચ એટલે કે કેપેક્સમાં ગત વર્ષના રૂ ૧૧.૧૧ લાખ કરોડથી વધારો કરીને રૂ ૧૨.૫૦ લાખ કરોડ સુધીની ફાળવણી અપેક્ષિત છે. ખાસ કરીને રેલ્વેના આધુનિકીકરણ અને વંદે ભારત જેવી નવી ૪૦૦ થી વધુ ટ્રેનોના નેટવર્કને વિસ્તારવા માટે મોટું ભંડોળ ફાળવવામાં આવી શકે છે. જોકે, આ વિકાસની સાથે સરકારે ખાનગી રોકાણને આકર્ષવા માટે પણ નીતિગત સ્પષ્ટતા કરવી પડશે. જાહેર અને ખાનગી ભાગીદારી એટલે કે પીપીપી મોડેલને વધુ પ્રોત્સાહન આપવાથી સરકારી તિજોરી પરનો ભાર ઓછો થશે અને ગુણવત્તાયુક્ત સુવિધાઓ ઊભી થશે. શહેરી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સાથે નાના શહેરોમાં પણ કનેક્ટિવિટી વધે તેવા પ્રયાસો બજેટમાં દેખાઈ શકે છે.
ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર અને મેન્યુફેક્ચરિંગને વેગ આપવા માટે પીએલઆઈ યોજનાનો વ્યાપ ટેક્સટાઇલ અને ગ્રીન ટેકનોલોજી જેવા વધુ ક્ષેત્રોમાં વિસ્તારવાની જરૂર છે. ભારતને ગ્લોબલ મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ બનાવવા માટે માત્ર સબસિડી જ નહીં, પરંતુ ઇઝ ઓફ ડૂઇંગ બિઝનેસમાં વધુ સુધારા અપેક્ષિત છે. સ્ટાર્ટઅપ્સ અને એમએસએમઈ એકમો, જે દેશની નિકાસમાં ૪૫ ટકા જેટલો મોટો હિસ્સો ધરાવે છે, તેમને સસ્તા ધિરાણ અને ટેકનોલોજી અપગ્રેડેશન માટે પ્રોત્સાહન મળવું જોઈએ. બીજી તરફ, નવીનીકરણીય ઊર્જા એટલે કે રિન્યૂએબલ એનર્જી પર સરકારનો ભાર વધતો જશે. ૨૦૩૦ સુધીમાં ૫૦૦ ગીગાવોટ અક્ષય ઊર્જાના લક્ષ્યાંકને હાંસલ કરવા માટે સોલર અને વિન્ડ પાવર માટે નવી જાહેરાતો ભારતને ઉર્જા ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બનાવવા તરફ દોરી જશે. આ બજેટમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન માટે કેટલી ફાળવણી કરવામાં આવે છે તેના પર પણ નિષ્ણાતોની નજર રહેશે.
શિક્ષણ અને આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં પણ ક્રાંતિકારી સુધારાની અપેક્ષા છે. કોરોના કાળ પછી આરોગ્ય ક્ષેત્રે માળખાગત સુવિધાઓ સુધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે, પરંતુ હજુ પણ જીડીપીના માત્ર ૨.૧ ટકા જેટલી ફાળવણી આરોગ્ય માટે થાય છે, જે વધારીને ૨.૫ ટકા સુધી લઈ જવી જોઈએ. દૂરના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ડિજિટલ હેલ્થ અને ટેલી-મેડિસિન માટે વધુ પ્રોત્સાહન આપી શકાય છે. તેવી જ રીતે, નવી શિક્ષણ નીતિના અમલીકરણ માટે અને કૌશલ્ય વિકાસ એટલે કે સ્કિલ ઇન્ડિયા પ્રોજેક્ટ્સ માટે વધુ બજેટ ફાળવવાથી યુવાનોમાં સ્વ-રોજગારીની ભાવના જાગૃત થશે. બેરોજગારીના પ્રશ્નને ઉકેલવા માટે સરકાર માત્ર સરકારી નોકરીઓ પર નિર્ભર ન રહીને યુવાનોને ઉદ્યોગસાહસિક બનાવવા તરફ કેવી રીતે વાળે છે, તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.
સમાપન કરતા પહેલા એ નોંધવું જરૂરી છે કે બજેટ ૨૦૨૬-૨૭ એ માત્ર ખર્ચનો અંદાજ નથી, પરંતુ તે સરકારના આર્થિક વિઝનનું પ્રતિબિંબ છે. એક તરફ જિયો-પોલિટિકલ તણાવ અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં અવરોધો છે, ત્યારે બીજી તરફ ભારત પાસે વિશ્વના કારખાના બનવાની તક છે. નાણામંત્રીએ સામાજિક કલ્યાણની યોજનાઓ અને આર્થિક સુધારા વચ્ચે એક બારીક સંતુલન જાળવવું પડશે. જો આ બજેટમાં મોંઘવારી ઘટાડવા માટે ઇંધણના ભાવો અને લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ જે હાલ જીડીપીના ૧૪ ટકા છે તેને ઘટાડીને ૯ ટકા સુધી લાવવાની નીતિ દેખાશે, તો જ સામાન્ય નાગરિકના રસોડાનું બજેટ સુધરશે. અંતે, બજેટની સફળતા તેની જાહેરાતોમાં નહીં પણ તેના અસરકારક અમલીકરણમાં રહેલી છે. આવતીકાલનું બજેટ ભારતને ૫ ટ્રિલિયન ડોલરની ઇકોનોમી બનાવવા તરફ કેટલું આગળ લઈ જાય છે અને મધ્યમ વર્ગને કેટલી રાહત આપે છે, તે સમય જ કહેશે.
નરેન્દ્ર જોષી
