તંત્રીની કલમે….
ચૂંટણી આવે ત્યારે શહેરના રસ્તાઓ પર રાજકીય વચનોની ભરમાર જોવા મળે છે. ક્યાંક આધુનિક શહેર બનાવવાની જાહેરાત થાય છે, ક્યાંક વિશ્વસ્તરીય સુવિધાઓનાં સપનાં બતાવવામાં આવે છે, તો ક્યાંક વિકાસના આંકડાઓના આધારે સત્તાધીશો પોતાની કામગીરીને શ્રેષ્ઠ ગણાવે છે. પરંતુ લોકશાહીમાં સૌથી મહત્ત્વનો સવાલ એ છે કે આ વિકાસનો લાભ સામાન્ય નાગરિક સુધી કેટલો પહોંચ્યો? ગાંધીનગર મહાનગરપાલિકાની ચૂંટણી માત્ર સત્તા મેળવવાની રાજકીય સ્પર્ધા નથી; તે શહેરના નાગરિકો માટે પીવાનું પાણી, સ્વચ્છતા, રસ્તા, ગટર, જાહેર પરિવહન અને આરોગ્ય જેવી પાયાની સુવિધાઓનો હિસાબ માગવાની તક પણ છે. મતદારે હવે વચનોની ચમકથી આગળ વધીને પરિણામોની વાસ્તવિકતા તપાસવાનો સમય આવી ગયો છે.
ગુજરાતની રાજધાની તરીકે ગાંધીનગરની વિશિષ્ટ ઓળખ છે. આયોજનબદ્ધ રસ્તાઓ, હરિયાળી, સરકારી સંસ્થાઓ અને વિકસિત શહેરી માળખાને કારણે શહેરને વિશેષ સ્થાન મળ્યું છે. રાજ્યની રાજધાની હોવાને કારણે નાગરિક સુવિધાઓની ગુણવત્તામાં પણ તે આદર્શ બનવું જોઈએ. પરંતુ શહેરનો વિકાસ માત્ર નવા માર્ગો, સુશોભિત ચોક, બગીચાઓ કે ભવ્ય ઇમારતો સુધી સીમિત રહી શકે નહીં. રહેણાક વિસ્તારોમાં પાણીનો નિયમિત પુરવઠો, વરસાદી પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થા, ગટરની સમસ્યાઓનો ઉકેલ, રસ્તાઓની જાળવણી અને કચરાના વૈજ્ઞાનિક નિકાલ જેવી બાબતો જ નાગરિક જીવનની વાસ્તવિક ગુણવત્તા નક્કી કરે છે.
ચૂંટણીમાં રાજકીય પક્ષો વિકાસના દાવા કરે ત્યારે તેમણે વિસ્તારવાર કામગીરીનો હિસાબ રજૂ કરવો જોઈએ. કેટલા રસ્તાઓનું સમારકામ થયું, કેટલા વિસ્તારોમાં ગટર અને વરસાદી પાણીની સમસ્યાઓ ઉકેલાઈ, કચરાના નિકાલની વ્યવસ્થા કેટલી સુધરી અને નાગરિકોની ફરિયાદોનો કેટલા સમયમાં નિકાલ થયો, તેની સ્પષ્ટ માહિતી જાહેર થવી જોઈએ. માત્ર ખર્ચની રકમ કે મંજૂર થયેલા પ્રકલ્પોની સંખ્યા વિકાસનો પુરાવો નથી. પ્રકલ્પો સમયસર પૂર્ણ થયા કે નહીં, ખર્ચમાં પારદર્શિતા રહી કે નહીં અને લોકોને વાસ્તવિક લાભ મળ્યો કે નહીં, એ જ સાચી કસોટી છે.
શહેરી વિકાસની બીજી મહત્ત્વની કડી છે વધતી વસ્તી અને વિસ્તરતા રહેણાક વિસ્તારો. નવા મકાનો, વ્યાપારી સંકુલો અને માર્ગો ઊભા થાય ત્યારે તેની સાથે પાણી, ગટર, જાહેર પરિવહન, શાળાઓ, આરોગ્યસેવાઓ અને પાર્કિંગની સુવિધાઓનું પણ આયોજન થવું જોઈએ. અન્યથા વિકાસના નામે ઊભી થતી નવી વસાહતો થોડાં વર્ષોમાં જ પાયાની સુવિધાઓ માટે સંઘર્ષ કરતી જોવા મળે છે. નગર આયોજનમાં લાંબા ગાળાની દૃષ્ટિનો અભાવ હોય તો પાછળથી કરવામાં આવતો ખર્ચ પણ વધે છે અને નાગરિકોને મુશ્કેલી સહન કરવી પડે છે.
ગાંધીનગરના યુવાનો માટે રોજગાર, રમતગમતનાં મેદાનો, પુસ્તકાલય અને જાહેર સ્થળોની સુવિધાઓ પણ એટલી જ જરૂરી છે. મહિલાઓની સુરક્ષા, વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે સુલભ માર્ગો, દિવ્યાંગજનો માટે અવરોધમુક્ત જાહેર સ્થળો અને સસ્તી પરિવહન વ્યવસ્થા વગરનું આધુનિક શહેર અધૂરું છે. વિકાસની નીતિમાં સમાજના દરેક વર્ગની જરૂરિયાતોનો સમાવેશ થવો જોઈએ. ખાસ કરીને મધ્યમ વર્ગ અને આર્થિક રીતે નબળા પરિવારો પર વધતા ઘરવેરા તથા અન્ય નગરપાલિકાકીય ખર્ચનો બોજ ન્યાયસંગત સેવાઓ અને જવાબદારી સાથે જોડાયેલો હોવો જોઈએ.
ચૂંટણીમાં મતદારોની ભૂમિકા પણ નિર્ણાયક છે. જાતિ, પક્ષીય ઓળખ કે વ્યક્તિગત સંબંધોના આધારે મતદાન કરવાને બદલે ઉમેદવારની અગાઉની કામગીરી, પ્રામાણિકતા, ઉપલબ્ધતા અને સ્થાનિક સમસ્યાઓ ઉકેલવાની ક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન થવું જોઈએ. રાજકીય પક્ષોએ પણ માત્ર લોકપ્રિય નારાઓ નહીં, પરંતુ સમયમર્યાદા, અંદાજિત ખર્ચ અને જવાબદાર વિભાગો દર્શાવતો વ્યવહારુ વિકાસ કાર્યક્રમ રજૂ કરવો જોઈએ. નાગરિકોને ફરિયાદ નોંધાવવા અને તેના ઉકેલની સ્થિતિ જાણવા માટે પારદર્શક વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ કરાવવી જરૂરી છે.
આર્થિક વિકાસ અને નાગરિક સુવિધાઓ એકબીજાના વિરોધી નથી. સુવ્યવસ્થિત શહેરમાં વેપાર, રોજગાર, રોકાણ અને જીવનની ગુણવત્તા વધે છે. તેથી મહાનગરપાલિકાએ આવકના સ્ત્રોતો મજબૂત કરવા સાથે જાહેર નાણાંનો કરકસરપૂર્વક અને જવાબદારીથી ઉપયોગ કરવો જોઈએ. નિયમિત સામાજિક હિસાબી તપાસ, જાહેર પ્રગતિ અહેવાલ અને નાગરિકોની ભાગીદારીથી સ્થાનિક શાસન વધુ અસરકારક બની શકે છે.
આખરે ગાંધીનગરની ચૂંટણીનો સાચો વિજય કોઈ એક પક્ષની બેઠકોમાં નહીં, પરંતુ શહેરના નાગરિકોના જીવનમાં આવનારા સુધારામાં છે. મતદારે ઉમેદવારોને સ્પષ્ટ સંદેશ આપવો જોઈએ કે વિકાસનાં વચનોને હવે સમયમર્યાદાવાળા પરિણામોમાં ફેરવવા પડશે. શહેરની પ્રગતિનો સાચો માપદંડ ભવ્ય જાહેરાતો નહીં, પરંતુ સ્વચ્છ રસ્તા, નિયમિત પાણી, અસરકારક ગટરવ્યવસ્થા, સુરક્ષિત જાહેર સ્થળો અને જવાબદાર વહીવટ છે. લોકશાહીમાં મત માત્ર સત્તા સોંપવાનું સાધન નથી; તે જનતાના નાણાંનો હિસાબ માગવાનો અને પોતાના શહેરનું ભવિષ્ય ઘડવાનો અધિકાર પણ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
