તંત્રીની કલમે….
ભારતને કૃષિપ્રધાન દેશ કહેવામાં આવે છે, પરંતુ આજની કૃષિ અનેક પડકારોના વમળમાં ફસાઈ છે. અનિશ્ચિત ચોમાસું, વધતો ઉત્પાદન ખર્ચ, બજારમાં ભાવની અસ્થિરતા અને સૌથી અગત્યનું – ખેતી મજૂરોની સતત વધી રહેલી અછત. એક સમય હતો જ્યારે ગામડાઓમાં ખેતી માટે પૂરતા મજૂરો સરળતાથી મળી જતા હતા, પરંતુ આજે શિક્ષણ, ઉદ્યોગો અને શહેરોમાં રોજગારીની વધતી તકોને કારણે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાંથી મોટા પ્રમાણમાં સ્થળાંતર થઈ રહ્યું છે. પરિણામે ખેડૂતોને સમયસર વાવણી, નીંદણ, દવા છંટકાવ અને લણણી જેવા કામોમાં ભારે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. પરંતુ દરેક સંકટ એક નવી તક લઈને આવે છે. ગુજરાતના ખેડૂતો હવે આ પડકારને ટેક્નોલોજીની મદદથી અવસરમાં ફેરવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
ગુજરાત હંમેશા કૃષિ ક્ષેત્રે નવીનતા અપનાવવામાં અગ્રેસર રહ્યું છે. ટપક સિંચાઈ, ગ્રીનહાઉસ ખેતી, જીરું, કપાસ, મગફળી અને બાગાયતી પાકોમાં આધુનિક પદ્ધતિઓ અપનાવ્યા બાદ હવે રાજ્યના ખેડૂતો ડ્રોન, જીપીએસ આધારિત ટ્રેક્ટર, સ્માર્ટ સિંચાઈ, કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા , ઈન્ટરનેટ ઓફ થિંગ્સ અને ડિજિટલ ફાર્મ મેનેજમેન્ટ જેવી ટેક્નોલોજી તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યા છે. બનાસકાંઠા, મહેસાણા, રાજકોટ, અમરેલી, કચ્છ અને સાબરકાંઠા જેવા જિલ્લાઓમાં અનેક પ્રગતિશીલ ખેડૂતો આ સાધનોનો સફળ ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
આજની સૌથી મોટી સમસ્યા મજૂરોની અછત છે. કૃષિ ક્ષેત્રમાં કામ કરવા માટે યુવાનોની રુચિ સતત ઘટી રહી છે. પરિણામે મજૂરીનો ખર્ચ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો છે. જો વાવણીમાં માત્ર ચારથી પાંચ દિવસનો પણ વિલંબ થાય તો ઉત્પાદન પર તેની સીધી અસર પડે છે. આવી સ્થિતિમાં મશીનરી અને ઓટોમેશન હવે વૈભવ નહીં પરંતુ આવશ્યકતા બની ગયા છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં કૃષિ ડ્રોન ખેડૂતો માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ રહ્યા છે. દવા અને ખાતરના છંટકાવ માટે જ્યાં પહેલાં દસથી પંદર મજૂરોને આખો દિવસ લાગતો હતો, ત્યાં હવે ડ્રોન માત્ર ૨૦થી ૩૦ મિનિટમાં અનેક એકર જમીન આવરી શકે છે. દવાનો સમાન છંટકાવ થવાથી પાકને વધુ સુરક્ષા મળે છે, દવાનો બગાડ ઘટે છે અને પાણીની પણ નોંધપાત્ર બચત થાય છે. સૌથી અગત્યનું, ઝેરી જંતુનાશકોના સીધા સંપર્કથી ખેડૂતો અને મજૂરોના સ્વાસ્થ્યનું પણ રક્ષણ થાય છે.
કેન્દ્ર સરકાર પણ આ દિશામાં સક્રિય બની છે. ‘નમો ડ્રોન દીદી’ જેવી યોજનાઓ દ્વારા મહિલા સ્વસહાય જૂથોને કૃષિ ડ્રોન ઉપલબ્ધ કરાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ખેડૂતોને ડ્રોન સેવાઓ સરળતાથી મળી રહે તે માટે અનેક કૃષિ સેવા કેન્દ્રો ઉભાં થઈ રહ્યા છે. ઉપરાંત સબ મિશન ઓન એગ્રીકલ્ચરલ મિકેનાઇઝેશન યોજના હેઠળ ટ્રેક્ટર, સીડ ડ્રિલ, હાર્વેસ્ટર અને અન્ય આધુનિક સાધનોની ખરીદી પર સબસિડી આપવામાં આવે છે. ગુજરાત સરકારે પણ કૃષિ યાંત્રિકીકરણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિવિધ સહાય યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે, જેના કારણે નાના ખેડૂતો પણ મશીનરીનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
ખેતીમાં હવે માત્ર મશીન નહીં, પરંતુ ડેટા પણ મહત્વનો બની રહ્યો છે. સ્માર્ટ સેન્સર જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ માપે છે અને જરૂરિયાત મુજબ જ પાણી આપવાની માહિતી આપે છે. પરિણામે પાણી અને વીજળી બંનેની બચત થાય છે. પાણીની તંગીનો સામનો કરતા ગુજરાત માટે આવી ટેક્નોલોજી અત્યંત ઉપયોગી છે. ઉપગ્રહ ચિત્રો અને હવામાન આધારિત ડિજિટલ સલાહ દ્વારા ખેડૂતો જીવાત, રોગચાળો અથવા વરસાદની આગાહી સમયસર મેળવી શકે છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા આધારિત એપ્લિકેશનો પાકના પાંદડાનો ફોટો જોઈને રોગ ઓળખી શકે છે અને યોગ્ય ઉપચારની સલાહ પણ આપી શકે છે.
ગુજરાતની ચાર કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ અને અનેક કૃષિ સ્ટાર્ટઅપ્સ આ ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ કામગીરી કરી રહ્યા છે. રાજ્યમાં યુવાનો દ્વારા શરૂ થયેલા સ્ટાર્ટઅપ્સ ડ્રોન સેવા, માટી પરીક્ષણ, સ્માર્ટ સિંચાઈ અને ડિજિટલ માર્કેટિંગ જેવી સેવાઓ ખેડૂતો સુધી પહોંચાડી રહ્યા છે. આ માત્ર ખેતીમાં સુધારો નથી, પરંતુ ગ્રામ્ય અર્થતંત્રમાં નવા રોજગારનું પણ સર્જન કરી રહ્યું છે. હવે ગામડાઓમાં ડ્રોન ઓપરેટર, કૃષિ ટેક્નિશિયન અને ડેટા આધારિત કૃષિ સલાહકાર જેવી નવી કારકિર્દીઓ ઊભી થઈ રહી છે.
જોકે આ પરિવર્તનનો લાભ દરેક ખેડૂત સુધી પહોંચ્યો નથી. ગુજરાતમાં મોટા ભાગના ખેડૂતો નાના અને સીમાંત વર્ગના છે. તેમના માટે લાખો રૂપિયાના મશીનો ખરીદવા શક્ય નથી. તેથી કસ્ટમ હાયરિંગ સેન્ટરની સંખ્યા વધારવી જરૂરી છે, જ્યાં ખેડૂત જરૂરિયાત મુજબ ભાડેથી મશીન મેળવી શકે. ખેડૂત ઉત્પાદક સંસ્થાઓ અને સહકારી મંડળીઓ દ્વારા સામૂહિક રીતે મશીનરી ખરીદવાનો મોડલ પણ વધુ અસરકારક બની શકે છે. સરકારની સહાય સાથે બેંકો સરળ વ્યાજદરે લોન આપે અને કૃષિ તાલીમને વધુ વ્યાપક બનાવે તો ટેક્નોલોજીનો લાભ અંતિમ ખેડૂત સુધી પહોંચી શકે.
આપણું લક્ષ્ય માત્ર મજૂરોની અછત દૂર કરવાનું નથી. સાચું લક્ષ્ય એવી કૃષિ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનું છે જે ઓછી મહેનતે વધુ ઉત્પાદન આપે, પાણી અને જમીન જેવા કુદરતી સંસાધનોનું સંરક્ષણ કરે, ખેડૂતોની આવક વધારે અને યુવા પેઢીને ફરી ખેતી તરફ આકર્ષે. વિશ્વમાં આજે પ્રિસિઝન ફાર્મિંગ અને સ્માર્ટ એગ્રીકલ્ચરનો યુગ શરૂ થઈ ગયો છે. જો ગુજરાત સમયસર આ પરિવર્તનને સંપૂર્ણપણે સ્વીકારી લેશે, તો રાજ્ય માત્ર ભારતમાં નહીં પરંતુ વૈશ્વિક કૃષિ ક્ષેત્રમાં પણ આગવું સ્થાન મેળવી શકે છે.
ખેતી હવે માત્ર હળ, બળદ અને પરંપરાગત અનુભવ સુધી સીમિત રહી નથી. આજનો સફળ ખેડૂત તે છે, જે મોબાઇલમાં હવામાન જુએ છે, ડ્રોનથી દવા છંટકાવ કરાવે છે, સેન્સરથી પાણીનું સંચાલન કરે છે અને ડિજિટલ બજારમાં પોતાનો પાક વેચે છે. ટેક્નોલોજી ખેડૂતોનો વિકલ્પ નથી; તે ખેડૂતોનો સૌથી શક્તિશાળી સાથીદાર છે.
ગુજરાતે શ્વેત ક્રાંતિ, સહકારી ચળવળ અને સૂક્ષ્મ સિંચાઈમાં દેશને માર્ગ બતાવ્યો હતો. હવે સમય આવી ગયો છે કે રાજ્ય ’સ્માર્ટ કૃષિ ક્રાંતિ’નું પણ નેતૃત્વ કરે. સરકાર નીતિ અને સહાય આપે, કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ સંશોધન કરે, ખાનગી ક્ષેત્ર નવીનતા લાવે અને ખેડૂતો નવી ટેક્નોલોજીને આત્મવિશ્વાસ સાથે અપનાવે – તો મજૂરોની અછત ક્યારેય વિકાસમાં અવરોધ નહીં બને. તે જ દિવસે ગુજરાતની ખેતી સાચા અર્થમાં આત્મનિર્ભર, આધુનિક, સમૃદ્ધ અને વિશ્વસ્તરીય બનશે.
નરેન્દ્ર જોષી
