તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતમાં મેડિકલ શિક્ષણને લઈને એક તરફ નવી કોલેજો અને વધતી બેઠકોને પ્રગતિના સંકેત તરીકે જોવામાં આવે છે, તો બીજી તરફ તબીબી શિક્ષણની કેટલીક બેઠકો ખાલી રહેવાનો તાજો આંકડો વ્યવસ્થાની સામે એક મહત્વનો પ્રશ્ન ઊભો કરે છે. રાજ્યમાં ૨૦૨૬-૨૭ના એમબીબીએસ અને બીડીએસ પ્રવેશના ત્રીજા તબક્કામાં કુલ ૭૩૮ ખાલી બેઠકો ઉપલબ્ધ છે. તેમાં ૪૫૨ એમબીબીએસ અને ૨૮૬ બીડીએસ બેઠકોનો સમાવેશ થાય છે. આ બેઠકો બીજા તબક્કા બાદ વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા પ્રવેશ ન લેવાને અથવા પ્રવેશ રદ થવાને કારણે ખાલી પડી છે.
આ આંકડો માત્ર પ્રવેશ પ્રક્રિયાનો એક ભાગ નથી. તેની પાછળ વિદ્યાર્થીઓની આર્થિક સ્થિતિ, મેડિકલ શિક્ષણનો વધતો ખર્ચ, સરકારી અને ખાનગી કોલેજોની ફી વચ્ચેનો તફાવત અને વિદ્યાર્થીઓની બદલાતી કારકિર્દી પસંદગી જેવા અનેક પ્રશ્નો છુપાયેલા છે.
સૌથી નોંધપાત્ર વાત એ છે કે પ્રથમ બે તબક્કામાં એમબીબીએસ અને બીડીએસની બેઠકો ફાળવાયા પછી ૭૭૧ વિદ્યાર્થીઓએ પોતાની ફાળવાયેલી બેઠકોની પુષ્ટિ કરી નથી. પ્રવેશ સમિતિના આંકડા અંગેના અહેવાલમાં ઊંચી ફી વિદ્યાર્થીઓ માટે મોટો અવરોધ બની રહી હોવાનું જણાવાયું છે. કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ મેડિકલના બદલે આયુર્વેદ, હોમિયોપેથી, ફાર્મસી અથવા અન્ય અભ્યાસક્રમ પસંદ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે, કારણ કે તેની ફી તેમના પરિવારના બજેટમાં વધુ સરળતાથી આવે છે.
અહીંથી મૂળ પ્રશ્ન શરૂ થાય છે—શું ગુજરાતમાં મેડિકલ બેઠકો વધી રહી છે, પરંતુ એ બેઠકો સુધી પહોંચવાની આર્થિક ક્ષમતા દરેક વિદ્યાર્થી પાસે છે?
ડોક્ટર બનવાનું સપનું જોતા વિદ્યાર્થી માટે પ્રવેશ પરીક્ષા પાસ કરવી પ્રથમ લડાઈ છે. પરંતુ પ્રવેશ મળ્યા પછી ફી ભરવી બીજી અને ઘણી વખત વધુ મુશ્કેલ લડાઈ બની જાય છે. તાજેતરના અહેવાલમાં એવા વિદ્યાર્થીઓના કિસ્સા સામે આવ્યા છે જેમણે એમબીબીએસની બેઠક મળ્યા પછી પણ ઊંચી વાર્ષિક ફીના કારણે પ્રવેશ ન લીધો. એક વિદ્યાર્થીએ ખાનગી મેડિકલ કોલેજની આશરે રૂ. ૧૦ લાખની વાર્ષિક ફી પોતાના પરિવાર માટે અશક્ય હોવાનું જણાવ્યું, જ્યારે બીજા વિદ્યાર્થી માટે વાર્ષિક ફી રૂ. ૧૧.૬૮ લાખ હતી. કેટલાક વ્યવસ્થાપન ક્વોટાના વિકલ્પોમાં વાર્ષિક ફી રૂ. ૨૪ લાખ સુધી પહોંચતી હોવાનું પણ અહેવાલમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
અર્થાત્, મેરિટ અને આર્થિક ક્ષમતા વચ્ચેનું અંતર હવે મેડિકલ શિક્ષણના આયોજનમાં કેન્દ્રસ્થાને આવવું જોઈએ.
સરકારી મેડિકલ કોલેજોમાં ઓછી ફી હોય છે અને તેથી ત્યાંની બેઠકો માટે ભારે સ્પર્ધા રહે છે. બીજી તરફ ખાનગી સંસ્થાઓમાં ફી વધારે હોય તો ગુણવત્તાયુક્ત મેડિકલ શિક્ષણનો ખર્ચ મધ્યમવર્ગીય અને સામાન્ય પરિવાર માટે મોટો બોજ બની શકે છે. પરિણામે વિદ્યાર્થી પાસે બેઠક હોવા છતાં તે બેઠક સ્વીકારી શકતો નથી. આ સ્થિતિમાં માત્ર “મેડિકલ બેઠકો વધારી” દેવાની નીતિને સફળતા ગણવી પૂરતી નથી.
બીજો મુદ્દો બીડીએસનો છે. ત્રીજા તબક્કામાં ૨૮૬ બીડીએસ બેઠકો ખાલી છે. દંતચિકિત્સા પણ આરોગ્યવ્યવસ્થાનો મહત્વનો ભાગ છે, છતાં વિદ્યાર્થીઓની પસંદગીમાં તેની સ્થિતિ અંગે ગંભીર અભ્યાસ જરૂરી છે. શું દંતચિકિત્સામાં કારકિર્દીની તકો અંગે વિદ્યાર્થીઓમાં પૂરતી માહિતી નથી? શું ખાનગી ડેન્ટલ શિક્ષણનો ખર્ચ અને ભવિષ્યની આવક વચ્ચેનું ગણિત વિદ્યાર્થીઓને અટકાવે છે? કે પછી વિદ્યાર્થીઓ અન્ય આરોગ્યવિજ્ઞાનના અભ્યાસક્રમો તરફ વધુ આકર્ષાય છે? આ સવાલોના જવાબ માત્ર પ્રવેશ સમિતિના આંકડાથી નહીં, પરંતુ વિગતવાર અભ્યાસથી મળી શકે.
આ સાથે ગુણવત્તાનો પ્રશ્ન પણ એટલો જ મહત્વનો છે. મેડિકલ બેઠકો વધારવી હોય તો પૂરતા પ્રાધ્યાપકો, આધુનિક પ્રયોગશાળાઓ, જરૂરી હોસ્પિટલ સુવિધાઓ, દર્દીઓનો પૂરતો અનુભવ અને ગુણવત્તાયુક્ત વ્યવહારુ તાલીમ પણ હોવી જરૂરી છે. માત્ર બેઠક વધારવાથી સારા ડોક્ટરો તૈયાર થતા નથી.
બીજી તરફ આ ૭૩૮ બેઠકો વિદ્યાર્થીઓ માટે નવી તક પણ છે. ત્રીજા તબક્કામાં અગાઉ નોંધણી ન કરાવનાર અને અગાઉની ફાળવણીની પુષ્ટિ ન કરનાર વિદ્યાર્થીઓને પણ તક આપવામાં આવી રહી છે. ૨૬થી ૩૦ સપ્ટેમ્બર દરમિયાન નોંધણી અને દસ્તાવેજ પ્રક્રિયા માટે સમય નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.
પરંતુ લાંબા ગાળે ગુજરાતે એક મોટો પ્રશ્ન પૂછવો પડશે—મેડિકલ શિક્ષણમાં ખાલી બેઠકોનું કારણ માત્ર વિદ્યાર્થીઓની પસંદગી છે કે શિક્ષણના ખર્ચ અને ઉપલબ્ધ વિકલ્પો વચ્ચેનું અસંતુલન પણ છે?
જો એક તરફ દેશ અને રાજ્યને વધુ ડોક્ટરોની જરૂરિયાત છે અને બીજી તરફ મેડિકલની સેંકડો બેઠકો ફી અથવા અન્ય કારણોસર ખાલી રહે છે, તો આ વિરોધાભાસનું ગંભીર નીતિગત વિશ્લેષણ થવું જોઈએ.
સરકાર, મેડિકલ કોલેજો અને પ્રવેશ સત્તાવાળાઓએ આગામી વર્ષોમાં માત્ર કેટલી બેઠકો ઉપલબ્ધ કરવી તે નહીં, પરંતુ કેટલી બેઠકો વાસ્તવમાં ભરાઈ શકે, કેટલા પરિવારો માટે શિક્ષણ પરવડે અને વિદ્યાર્થીઓને ગુણવત્તાયુક્ત તાલીમ કેવી રીતે મળી શકે—આ ત્રણેય પ્રશ્નોને સાથે રાખીને આયોજન કરવું પડશે.
કારણ કે મેડિકલ શિક્ષણમાં સાચી સફળતા માત્ર આંકડામાં વધેલી બેઠકો નથી. સાચી સફળતા ત્યારે કહેવાય જ્યારે મેરિટ ધરાવતો વિદ્યાર્થી પૈસાના અભાવે ડોક્ટર બનવાનું સ્વપ્ન છોડવા મજબૂર ન થાય અને સમાજને ગુણવત્તાયુક્ત તબીબો મળે.
૭૩૮ ખાલી બેઠકો તેથી માત્ર પ્રવેશની તક નથી; તે ગુજરાતની મેડિકલ શિક્ષણ વ્યવસ્થાને પોતાનું આયોજન ફરી એકવાર તપાસવાની તક પણ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
