તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતના સહકારી ક્ષેત્રમાં પડેલી રાજકીય હલચલને હવે માત્ર બે-ચાર સહકારી ચૂંટણીઓના પરિણામ તરીકે અવગણવી મુશ્કેલ બની રહી છે. દાયકાઓથી ગામડાંના અર્થતંત્ર, ખેડૂતોના સંગઠન અને સ્થાનિક રાજકારણનું શક્તિકેન્દ્ર રહેલી ખાંડ સહકારી મંડળીઓમાં તાજેતરના પરિણામોએ એક સવાલ સીધો ઊભો કર્યો છે—સહકારી સંસ્થાઓ પર રાજકીય પક્ષોનું પ્રભુત્વ યથાવત્ રહેશે કે હવે ખેડૂત સભાસદો પોતાનું અલગ રાજકીય વજન બતાવશે?
સૌથી મોટો ઝટકો બારડોલી સુગરમાં આવ્યો. ૧૬ ઓગસ્ટે યોજાયેલી ચૂંટણીમાં ૧૫ બેઠકોમાંથી ચૂંટણી થયેલી ૧૪ બેઠકોમાંથી કિસાન પરિવર્તન પેનલે ૧૪ બેઠકો જીતી, જ્યારે ભાજપ સમર્થિત સહકાર પેનલને માત્ર એક બેઠક મળી અને તે પણ બિનહરીફ હતી. એટલે વર્ષોથી ચાલતું રાજકીય પ્રભુત્વ અહીં ભારે પડકારાયું. બારડોલી સુગરની સ્થાપના ૧૯૫૫માં થઈ હતી અને તેનો વાર્ષિક ટર્નઓવર આશરે રૂ.૬૦૦ કરોડથી રૂ.૮૦૦ કરોડ હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
આ પરિણામમાં એક રાજકીય રીતે નોંધપાત્ર પરાજય પણ થયો. ભાજપના બારડોલીના ધારાસભ્ય ઈશ્વર પરમાર કિસાન પરિવર્તન પેનલના તરુણ વાઘેલા સામે હારી ગયા. વાઘેલાને ૧,૪૨૪ મત મળ્યા, જ્યારે પરમારને ૮૮૨ મત મળ્યા—અર્થાત્ ૫૪૨ મતનો તફાવત. ૨૦૨૨ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં જે નેતા સામે પરાજય થયો હતો, એ જ નેતાને સહકારી ચૂંટણીમાં હરાવવાનું પરિણામ સ્થાનિક રાજકીય સમીકરણોની ગંભીરતા દર્શાવે છે.
પરંતુ બારડોલીને એકલદોકલ ઘટના ગણવી પણ યોગ્ય નહીં બને. તાજેતરમાં ગુજરાતની ૧૩ કાર્યરત સહકારી ખાંડ ફેક્ટરીઓમાંથી છમાં ચૂંટણી થઈ હતી. અહેવાલ મુજબ તેમાંથી બેમાં ભાજપ સમર્થિત પેનલોને વિરોધી જૂથો સામે પરાજય મળ્યો, જ્યારે ભાજપે સત્તા જાળવી રાખેલી કેટલીક સંસ્થાઓમાં પણ અગાઉની સરખામણીએ બેઠકો ઘટી છે.
સાયણ સુગરનું પરિણામ આ બદલાવની બીજી મહત્વની નિશાની છે. ૧૮ બેઠકોમાંથી ભાજપ સમર્થિત વિકાસ પેનલને માત્ર ૬ બેઠકો મળી; પરિવર્તન પેનલને ૯ અને અપક્ષોને ૩ બેઠકો મળી. એટલે ભાજપ સમર્થિત પેનલને સ્પષ્ટ બહુમતી મળી નહીં. આ પરિણામે સાબિત કર્યું કે સહકારી ચૂંટણીમાં માત્ર પક્ષનું નામ પૂરતું નથી—સભાસદો ઉમેદવાર, સ્થાનિક પ્રશ્નો અને સંસ્થાના વહીવટને પણ તોલે છે.
અહીંથી અસલી સવાલ શરૂ થાય છે. સહકારી મંડળી ખેડૂતની આર્થિક સંસ્થા છે કે રાજકીય પક્ષો માટે ગ્રામ્ય સત્તા સુધી પહોંચવાનું સંગઠન? સહકારનો મૂળ ઉદ્દેશ સભાસદોના આર્થિક હિતનું રક્ષણ કરવાનો છે. શેરડીનો ભાવ, ઉત્પાદન ખર્ચ, સમયસર ચુકવણી, કારખાનાની કાર્યક્ષમતા, દેવું, પારદર્શક વહીવટ અને ખેડૂતને મળતું વળતર—આ પ્રશ્નો રાજકીય સૂત્રોથી ઉકેલાતા નથી.
બારડોલીનું એક બીજા આંકડા વધુ ચિંતાજનક છે. અહેવાલ મુજબ ત્યાં શેરડીનું ક્રશિંગ ત્રણ વર્ષ પહેલાં આશરે ૧૭ લાખ મેટ્રિક ટન હતું, જે આ વર્ષે ઘટીને ૧૧.૫૧ લાખ મેટ્રિક ટન થયું છે. એટલે લગભગ ૫.૫ લાખ મેટ્રિક ટનનો ઘટાડો. વધતા ખેતી ખર્ચ, ઓછું વળતર અને જમીનના શહેરીકરણને તેની પાછળના પરિબળો તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.
આ જ મુદ્દો સહકારી રાજકારણનું ભવિષ્ય નક્કી કરશે. જો ખેડૂતોને લાગે કે તેમની સંસ્થા તેમના પ્રશ્નો કરતાં પક્ષીય સત્તાસમીકરણમાં વધુ વ્યસ્ત છે, તો અસંતોષ મતપેટી સુધી પહોંચવો સ્વાભાવિક છે. પરંતુ બીજી બાજુ, માત્ર એક સહકારી ચૂંટણીના પરિણામને સમગ્ર ગુજરાતની રાજકીય દિશાનો પુરાવો ગણવો પણ ઉતાવળભર્યું રહેશે.
કારણ કે ભાજપે બારડોલી અને સાયણમાં પડકારનો સામનો કર્યો હોવા છતાં ભરુચ, ગણદેવી અને કામરેજ જેવી કેટલીક સહકારી સંસ્થાઓમાં નિયંત્રણ જાળવી રાખ્યું છે. કામરેજમાં અગાઉ ૧૬ બેઠકો જીતનાર સહકાર પેનલ આ વખતે ૧૩ બેઠકો પર આવી; ગણદેવીમાં સહકાર પેનલને ૧૧ બેઠકો મળી. એટલે ચિત્ર એકતરફી નથી—પરંતુ પડકારની શરૂઆત સ્પષ્ટ દેખાય છે.
આગામી મહુવા, માઢી અને અન્ય સહકારી ચૂંટણીઓ તેથી વધુ મહત્વની બની છે. ખાસ કરીને મહુવામાં ભાજપના જ અલગ જૂથોના નેતાઓ સામસામે આવ્યા છે. અહીંથી ખબર પડશે કે બારડોલી માત્ર સ્થાનિક અસંતોષ હતો કે સહકારી ક્ષેત્રમાં નેતૃત્વની નવી ગોઠવણી ઊભી થઈ રહી છે.
ગુજરાતના રાજકીય પક્ષો માટે સંદેશ સ્પષ્ટ છેઃ ખેડૂતને માત્ર ચૂંટણીના સમયે યાદ કરીને સહકારી સંસ્થાઓ પર નિયંત્રણ મેળવવાની રાજનીતિ લાંબા ગાળે પ્રશ્નોથી બચાવી શકશે નહીં. સહકારી ક્ષેત્રમાં પક્ષ કરતાં સભાસદ, પદ કરતાં ખેડૂતનું હિત અને રાજકીય ગણિત કરતાં પારદર્શક વહીવટ મોટો હોવો જોઈએ.
બારડોલીની ચૂંટણી કોઈ એક પક્ષની જીત કે હારથી વધારે મોટો પ્રશ્ન ઊભો કરે છે—ખેડૂતની સહકારી સંસ્થા પર આખરે કોનો અધિકાર? પક્ષનો કે સભાસદનો? આવનારી ચૂંટણીઓ તેનો જવાબ આપશે. પરંતુ એક વાત ચોક્કસ છેઃ ગુજરાતના સહકારી ક્ષેત્રમાં ખેડૂત સભાસદ હવે માત્ર મતદાર નથી; તે પોતાની સંસ્થાના ભવિષ્યનો નિર્ણાયક હિસ્સેદાર બની રહ્યો છે.
નરેન્દ્ર જોષી
