તંત્રીની કલમે….
ભોજન માણસની મૂળભૂત જરૂરિયાત છે, પરંતુ જ્યારે આ જ ભોજન નફાખોરીનું હથિયાર બની જાય ત્યારે પ્રશ્ન માત્ર ખાદ્ય ગુણવત્તાનો રહેતો નથી, તે સીધો માનવજીવન અને જાહેર આરોગ્યનો પ્રશ્ન બની જાય છે. ગુજરાતમાં ઓગસ્ટ દરમિયાન લગભગ ૪૨,૯૮૮ કિલોગ્રામ એટલે કે ૪૨.૯ ટન શંકાસ્પદ અને કથિત ભેળસેળી ખાદ્યસામગ્રી જપ્ત કરવામાં આવી હોવાના તાજા આંકડા ચોંકાવનારા છે. આ જથ્થાની અંદાજિત કિંમત રૂ. ૯૩ લાખથી વધુ હોવાનું જણાવાયું છે.
આ કાર્યવાહી પ્રશંસનીય છે, પરંતુ આ આંકડો સરકારની સફળતા કરતાં પણ એક વધુ ગંભીર સવાલ આપણી સામે મૂકે છે—આટલી મોટી માત્રામાં ભેળસેળી વસ્તુઓ બજાર સુધી પહોંચી કેવી રીતે? અને જો અધિકારીઓએ એક મહિને ૪૩ ટન પકડી હોય તો કેટલું ભેળસેળી ખોરાક લોકોના પેટમાં પહોંચી ગયું હશે?
ઓગસ્ટમાં રાજ્યભરમાં ૨,૨૩૮ જેટલા ખાદ્ય વ્યવસાયોની તપાસ કરવામાં આવી અને ૨,૫૯૧ નમૂના લેવામાં આવ્યા. તપાસ દરમિયાન તેલ, દૂધ, ઘી અને મરચાં જેવા રોજિંદા વપરાશના ખાદ્યપદાર્થો પણ શંકાસ્પદ મળ્યા. પાટણમાં હજારો કિલો તેલ, કામરેજમાં ઘી, જામનગરમાં દૂધ અને બનાસકાંઠાના ડીસામાં મરચાંનો મોટો જથ્થો જપ્ત થયો.
અહીં સૌથી મોટો ખતરો એ છે કે ભેળસેળ હવે માત્ર તહેવારોની મીઠાઈ કે રસ્તા પરના ખોરાક પૂરતી સીમિત રહી નથી. તેલ, દૂધ, ઘી અને મસાલા તો દરેક ગુજરાતી પરિવારના રસોડાની રોજિંદી જરૂરિયાત છે. એટલે ભેળસેળ કરનાર વ્યક્તિ માત્ર ગ્રાહકને છેતરતી નથી, પરંતુ આખા પરિવારના આરોગ્ય સાથે રમત રમે છે.
ગુજરાતમાં અગાઉના વર્ષોના આંકડા પણ ચિંતા વધારનારા છે. ૨૦૨૧-૨૨થી ૨૦૨૫-૨૬ના સમયગાળા દરમિયાન રાજ્યમાં ૬૮,૩૫૬ ખાદ્ય નમૂનાઓનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ૪,૪૩૭ નમૂના ખાદ્ય સુરક્ષાના ધોરણો પર નિષ્ફળ રહ્યા હતા.
તો પછી પ્રશ્ન એ છે કે માત્ર દરોડા પૂરતા છે?
જવાબ સ્પષ્ટ છે—ના.
દરોડા જરૂરી છે, પરંતુ દરોડા પછીની કાનૂની કાર્યવાહી વધુ જરૂરી છે. જપ્ત કરેલી વસ્તુ નષ્ટ કરી દેવી એ સમસ્યાનો અંત નથી. ભેળસેળ ક્યાં થઈ? કાચો માલ ક્યાંથી આવ્યો? ઉત્પાદક કોણ હતો? માલ કોને સપ્લાય થયો? કયા વેપારીઓ સુધી પહોંચ્યો? કેટલા જિલ્લાઓમાં તેનું વિતરણ થયું? અને અગાઉ કેટલા સમયથી આ ધંધો ચાલતો હતો?—આ સમગ્ર પુરવઠા સાંકળની તપાસ થવી જોઈએ.
તાજેતરમાં સુરતમાં કથિત નકલી ઘી બનાવવાના કેસમાં વનસ્પતિ, સોયાબીન અને પામોલિન તેલનું મિશ્રણ કરીને તેને હળદરના રંગથી ઘી જેવું બનાવવામાં આવતું હોવાનું પોલીસ તપાસમાં બહાર આવ્યું હતું. તપાસમાં આ માલ ગ્રાહકો સુધી પહોંચતો હોવાનો પણ આક્ષેપ થયો હતો.
આ ઘટના બતાવે છે કે ભેળસેળ કરનારાઓ હવે સામાન્ય દુકાનદારની ભૂલ કરતા આગળ વધી સુવ્યવસ્થિત ઉત્પાદન અને વિતરણના મોડેલ તરફ જઈ શકે છે. તેથી સરકારને પણ તપાસની પદ્ધતિ બદલવી પડશે.
ખાદ્ય સુરક્ષા વિભાગે સતત અને અચાનક તપાસ વધારવી જોઈએ. માત્ર ફરિયાદ આવ્યા પછી નહીં, પરંતુ જોખમ આધારિત તપાસ દ્વારા વારંવાર શંકાસ્પદ વિસ્તારો, ઉત્પાદકો અને વેપારીઓની ચકાસણી થવી જોઈએ. નમૂનાઓના પ્રયોગશાળા અહેવાલ ઝડપથી આવે અને ગંભીર ભેળસેળ સાબિત થાય ત્યારે કેસ વર્ષો સુધી અટકી ન રહે તેની પણ વ્યવસ્થા જરૂરી છે.
સાથે જ ગ્રાહકની જવાબદારી પણ છે. અત્યંત સસ્તી વસ્તુ, શંકાસ્પદ પેકિંગ, અજાણી બ્રાન્ડ અથવા અસામાન્ય રંગ-સ્વાદ દેખાય તો તેને અવગણવું નહીં. ફરિયાદ કરવાની વ્યવસ્થા સરળ અને ઝડપી હોવી જોઈએ.
થાળીમાં ઝેર પીરસનાર માત્ર એક ભેળસેળિયો નથી; તેની પાછળની આખી સાંકળ જવાબદાર છે. સરકારની જવાબદારી છે કે તે સાંકળ શોધી કાઢે, કાયદાની કડક કાર્યવાહી કરે અને દોષિતોને એવી સજા થાય કે ભેળસેળ નફાનો ધંધો ન રહે.
આજે ૪૩ ટન પકડાયું છે—આ ખુશીની વાત કરતાં વધુ ચેતવણીની ઘંટડી છે. કારણ કે સુરક્ષિત ખોરાક કોઈ વૈભવી સુવિધા નથી. તે દરેક નાગરિકનો અધિકાર છે. સરકાર જો ખરેખર ‘શૂન્ય સહનશીલતા’ ઇચ્છે છે, તો હવે દરોડાથી આગળ વધીને ભેળસેળના મૂળ નેટવર્કને જડમૂળથી નાબૂદ કરવાનો સમય આવી ગયો છે.
નરેન્દ્ર જોષી
