તંત્રીની કલમે….
ગુજરાતની આર્થિક અને સામાજિક કરોડરજ્જુ ગણાતા સૌરાષ્ટ્રના ખેતીક્ષેત્રમાં અત્યારે ભારે અજંપાભરી સ્થિતિ જોવા મળી રહી છે. સૌરાષ્ટ્રના વિવિધ ખેડૂત સંગઠનો દ્વારા ટેકાના ભાવ અને સિંચાઈના પાણી જેવા પાયાના પ્રશ્નો મુદ્દે આંદોલનનું રણશિંગુ ફૂંકવાની જે ચેતવણી આપવામાં આવી છે, તે માત્ર એક રાજકીય હલચલ નથી પરંતુ ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં વ્યાપેલી અસંતોષની ઊંડી લાગણીનું પ્રતિબિંબ છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬ ના આ સમયગાળામાં જ્યારે દેશ ટેકનોલોજી અને ડિજિટલ પ્રગતિની વાતો કરી રહ્યો છે, ત્યારે ધરતીપુત્રોને હજુ પણ પોતાની ઉપજના યોગ્ય ભાવ અને ખેતર સુધી પહોંચતા પાણી માટે રસ્તા પર ઉતરવાની ફરજ પડે તે લોકશાહી અને શાસન વ્યવસ્થા માટે ચિંતાનો વિષય છે. સૌરાષ્ટ્રમાં મગફળી અને કપાસ જેવા રોકડિયા પાકોનું વિપુલ ઉત્પાદન થાય છે, પરંતુ બજારના ભાવ અને ખેતીના ખર્ચ વચ્ચેનો સમતુલા ખોરવાઈ જતાં ખેડૂતો દેવાના વિષચક્રમાં ફસાઈ રહ્યા છે.
ખેડૂતોની મુખ્ય માંગણી ટેકાના ભાવ એટલે કે એમએસપીમાં વાજબી વધારાની છે. બિયારણ, ખાતર, જંતુનાશક દવાઓ અને મજૂરીના ખર્ચમાં જે રીતે ધરખમ વધારો થયો છે, તેની સરખામણીએ ટેકાના ભાવમાં થતો વધારો અત્યંત જૂજ જણાય છે. ખેડૂત સંગઠનોનો આક્ષેપ છે કે જ્યારે પાક તૈયાર થઈને બજારમાં આવે છે ત્યારે જ ભાવમાં કૃત્રિમ ઘટાડો જોવા મળે છે, જેના કારણે મહેનતનું વળતર મળવાને બદલે નુકસાન વેઠવું પડે છે. આ ઉપરાંત, સિંચાઈના પાણીનો પ્રશ્ન સૌરાષ્ટ્ર માટે કાયમી પીડા સમાન રહ્યો છે. સરકારે નર્મદાના નીર સૌરાષ્ટ્ર સુધી પહોંચાડવા માટે સૌની યોજના જેવી મોટી જાહેરાતો અને પ્રોજેક્ટ્સ તો કર્યા છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે અંતરિયાળ ગામડાઓના ખેતરો સુધી હજુ પણ પૂરતું પાણી પહોંચ્યું નથી. વીજળીના અપૂરતા પુરવઠા અને સિંચાઈના નેટવર્કમાં રહેલી ખામીઓને કારણે શિયાળુ અને ઉનાળુ પાક લેવામાં ખેડૂતોને પારાવાર મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
આ સંભવિત આંદોલનની સરકાર પર થનારી અસરો અત્યંત ઘેરી હોઈ શકે છે. રાજકીય દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો સૌરાષ્ટ્ર એ ગુજરાતની સત્તાનું દ્વાર ગણાય છે. જો અહીં ખેડૂતોનો આક્રોશ વ્યાપક બને તો તેની સીધી અસર આગામી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની અને ત્યારબાદની ચૂંટણીઓ પર પડી શકે છે. આંદોલનને કારણે કૃષિ ઉત્પાદનોના સપ્લાય ચેઈનમાં વિક્ષેપ પડી શકે છે, જેની સીધી અસર શહેરોમાં ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓના ભાવ વધારા પર થશે અને મોંઘવારીમાં વધારો કરશે. સરકાર માટે આ એક એવી સ્થિતિ છે જ્યાં તેણે માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થા જ નહીં, પરંતુ પોતાની છબી પણ બચાવવાની છે. સરકારનું વલણ અત્યાર સુધી આશ્વાસન આપવાનું રહ્યું છે, પરંતુ ખેડૂતો હવે ઠાલા વચનોને બદલે નક્કર અમલીકરણ ઈચ્છી રહ્યા છે. જો સરકાર આ પ્રશ્નોને ગંભીરતાથી લેવાને બદલે તેને માત્ર રાજકીય સ્ટંટ ગણાવશે, તો સ્થિતિ વધુ વણસી શકે છે.
સરકારના અભિગમમાં ઘણીવાર એવી માનસિકતા જોવા મળે છે કે ખેડૂત આંદોલનોને અમુક સંગઠનો દ્વારા પ્રેરિત ગણાવીને તેના મૂળ પ્રશ્નો પરથી ધ્યાન ભટકાવવામાં આવે છે. જોકે, વાસ્તવમાં જરૂરિયાત સંવાદની છે. અમલદારશાહી દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવતા આંકડાઓ અને જમીની હકીકત વચ્ચે હંમેશા મોટું અંતર હોય છે. સરકાર જો ખરેખર કૃષિ ક્ષેત્રે પરિવર્તન લાવવા માંગતી હોય તો તેણે ટેકાના ભાવ નક્કી કરવાની પદ્ધતિમાં પારદર્શિતા લાવવી પડશે. માત્ર જાહેરાતો કરવાથી ખેડૂતોના પ્રશ્નો ઉકેલાવાના નથી. સિંચાઈના પ્રોજેક્ટ્સમાં જે વિલંબ થઈ રહ્યો છે અથવા જે ભ્રષ્ટાચારની ફરિયાદો ઉઠે છે, તેના પર કડક કાર્યવાહી કરીને ખેતર સુધી પાણી પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરવું પડશે.
ઉકેલ તરફ નજર કરીએ તો, સૌથી પહેલું પગલું ખેડૂત પ્રતિનિધિઓ સાથે ખુલ્લા મને સંવાદ સાધવાનું હોવું જોઈએ. ટેકાના ભાવ નિર્ધારિત કરતી વખતે સ્વામીનાથન પંચની ભલામણોનો સ્વીકાર કરીને ખેતીના ખર્ચ પર ૫૦ ટકા નફો મળી રહે તેવી વ્યવસ્થા કરવી અનિવાર્ય છે. સિંચાઈ માટે સૌરાષ્ટ્રના ચેકડેમો અને તળાવોને નર્મદાના નેટવર્ક સાથે જોડીને કાયમી પાણીનો સ્ત્રોત ઊભો કરવો પડશે. આ ઉપરાંત, કુદરતી આફતો વખતે વીમા કંપનીઓ દ્વારા કરવામાં આવતી આનાકાની અને નુકસાનના ખોટા સર્વે સામે પણ સરકારે મજબૂત વલણ અપનાવવું પડશે. કૃષિ બજારમાં મધ્યસ્થીઓ અને વેપારીઓની ચાલાકી રોકવા માટે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ થવો જોઈએ જેથી ખેડૂતો સીધા જ યોગ્ય ભાવે પોતાનો માલ વેચી શકે.
અંતે, ખેડૂત એ માત્ર મતદાર નથી, પણ આખા દેશનું પેટ ભરનારો અન્નદાતા છે. જો અન્નદાતા જ રસ્તા પર ઉતરવા મજબૂર બને તો સમજવું જોઈએ કે ક્યાંક શાસન અને પ્રશાસનમાં મોટી ખામી છે. સૌરાષ્ટ્રના ખેડૂત સંગઠનોની આ ચેતવણીને સરકારે પડકાર તરીકે નહીં પણ તક તરીકે લેવી જોઈએ, જેથી વર્ષો જૂના આ પ્રશ્નોનો અંત લાવી શકાય. સમૃદ્ધ ખેડૂત જ સમૃદ્ધ ગુજરાત અને ભારતનું નિર્માણ કરી શકે છે. જો સમય રહેતા યોગ્ય નિર્ણયો લેવામાં નહીં આવે, તો આ આંદોલનની આગ માત્ર સૌરાષ્ટ્ર પૂરતી સીમિત નહીં રહે, પણ સમગ્ર રાજ્યના રાજકીય અને આર્થિક વાતાવરણને પ્રભાવિત કરશે. સરકારની નિષ્ઠા અને કાર્યક્ષમતાની ખરી કસોટી આ સંકટ સમયે જ થશે.
નરેન્દ્ર જોષી
