તંત્રીની કલમે….
૨૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ના રોજ જિનેવામાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી સ્થગિત પડેલી પરમાણુ વાટાઘાટો ફરી એકવાર શરૂ થઈ રહી છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં એક અત્યંત નિર્ણાયક અને નાજુક સમયગાળાનો સંકેત આપે છે. એક તરફ ટેબલ પર મુત્સદ્દીગીરીના પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ બંને દેશો વચ્ચે નિવેદનબાજી અને લશ્કરી ધમકીઓનું યુદ્ધ ચરમસીમાએ પહોંચી ગયું છે. અમેરિકામાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની સરકારે ઈરાન સામે આકરૂં વલણ અપનાવતા ૨૪ ફેબ્રુઆરીના રોજ સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે જો ઈરાન તેના પરમાણુ કાર્યક્રમને નિયંત્રિત કરવામાં નિષ્ફળ જશે તો તેના પર લશ્કરી હુમલો કરવામાં આવી શકે છે. સામે પક્ષે ઈરાને પણ નમતું જોખવાના બદલે આક્રમક વલણ દાખવતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કોઈપણ અમેરિકી હુમલાનો જડબાતોડ અને વિનાશક જવાબ આપવામાં આવશે. આ સામસામી ધમકીઓએ વૈશ્વિક સમુદાય સમક્ષ એક મોટો પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે કે શું આ વાટાઘાટો કોઈ નક્કર સમજૂતી તરફ દોરી જશે કે પછી મધ્ય પૂર્વને એક ભયાનક યુદ્ધની ખાઈમાં ધકેલી દેશે.
અમેરિકાની વર્તમાન સરકારની નીતિ શરૂઆતથી જ ઈરાન પર મહત્તમ દબાણ લાવવાની રહી છે. અગાઉ ૮ મે ૨૦૧૮ના રોજ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે વર્ષ ૨૦૧૫માં થયેલી ઐતિહાસિક પરમાણુ સમજૂતીમાંથી અમેરિકાને એકપક્ષીય રીતે બહાર કાઢી લીધું હતું. વોશિંગ્ટનનું માનવું છે કે આર્થિક પ્રતિબંધો અને લશ્કરી કાર્યવાહીનો ભય જ ઈરાનને પરમાણુ હથિયારો વિકસાવતા રોકી શકે છે. ટ્રમ્પ પ્રશાસન માને છે કે અગાઉની પરમાણુ સમજૂતીઓ ઈરાનને રોકવા માટે પૂરતી ન હતી અને તેથી હવે વધુ કડક શરતો સાથે નવો કરાર થવો જોઈએ. અમેરિકાની આ રણનીતિ પાછળ તેનો ઇઝરાયેલ અને સાઉદી અરેબિયા જેવા પ્રાદેશિક મિત્ર દેશોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો અને મધ્ય પૂર્વમાં ઈરાનના વધતા પ્રભાવને ડામવાનો હેતુ સ્પષ્ટ દેખાય છે. જોકે, આવી આક્રમક નીતિનું જોખમ એ છે કે તે કોઈપણ ક્ષણે એક નાની ગેરસમજને મોટા યુદ્ધમાં પરિવર્તિત કરી શકે છે. જ્યારે બે કટ્ટર વિરોધીઓ વાટાઘાટોના ટેબલ પર બેઠા હોય અને બંનેના હાથ હથિયારો પર હોય, ત્યારે શાંતિની આશા અત્યંત ક્ષીણ બની જાય છે અને પરિસ્થિતિ ગમે ત્યારે વણસી શકે છે.
બીજી તરફ, ઈરાન આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ સામે આસાનીથી ઝૂકવા તૈયાર નથી. જાન્યુઆરી ૨૦૨૦માં ટોચના ઈરાની કમાન્ડર કાસિમ સુલેમાનીની હત્યા બાદથી બંને દેશો વચ્ચેનો તણાવ સતત સળગતો રહ્યો છે અને હવે ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬માં તે ફરી ઉગ્ર બન્યો છે. ઈરાની નેતૃત્વ સારી રીતે જાણે છે કે જો તેઓ અમેરિકાની ખુલ્લી ધમકીઓ સામે ઝૂકી જશે તો દેશમાં અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેમની છબી નબળી પડશે. તેથી, ઈરાન સતત એવો દાવો કરી રહ્યું છે કે તેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ સંપૂર્ણપણે શાંતિપૂર્ણ અને નાગરિક હેતુઓ માટે છે, પરંતુ સાથે જ તે યુરેનિયમ સંવર્ધનની પ્રક્રિયા પણ અત્યંત ઝડપી બનાવી રહ્યું છે. તાજેતરમાં જ ઈરાને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે જો તેના પરમાણુ મથકો કે સૈન્ય ઠેકાણાઓ પર કોઈ પણ પ્રકારનો હુમલો થશે, તો તે માત્ર અમેરિકા જ નહીં પરંતુ આખા ક્ષેત્રમાં રહેલા અમેરિકી હિતો, લશ્કરી થાણાઓ અને તેના સાથી દેશોને નિશાન બનાવશે. ઈરાનની આ જવાબી કાર્યવાહીની ચેતવણી માત્ર પોકળ ધમકી નથી, કારણ કે તેની પાસે હોર્મુઝની સામુદ્રધુની જેવા વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગોને અવરોધવાની પૂરી ક્ષમતા છે.
આ તણાવપૂર્ણ સ્થિતિની અસર માત્ર અમેરિકા કે ઈરાન પૂરતી સીમિત રહેવાની નથી. જો આ બંને દેશો વચ્ચે સીધું લશ્કરી ઘર્ષણ થાય, તો તેની સૌથી માઠી અને સીધી અસર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પડશે. મધ્ય પૂર્વ વિશ્વના ક્રૂડ ઓઇલ પુરવઠાનું સૌથી મોટું અને મુખ્ય કેન્દ્ર છે. જો ત્યાં લશ્કરી સંઘર્ષ ફાટી નીકળે તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડના ભાવો પ્રતિ બેરલ ૧૫૦ ડોલર કે તેથી પણ વધુ આસમાને પહોંચી શકે છે અને પુરવઠાની સાંકળ ખોરવાઈ શકે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં અત્યારથી જ આ અસ્થિરતાના પગલે ભારે ચિંતાનું મોજું ફરી વળ્યું છે. ક્રૂડના ભાવો વધવાથી ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશો, જે તેમની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે મોટાભાગે આયાત પર નિર્ભર છે, તેમના અર્થતંત્રને બહુ મોટો અને ગંભીર ફટકો પડી શકે છે. મોંઘવારી બેકાબૂ બની શકે છે, વિદેશી હૂંડિયામણની કટોકટી સર્જાઈ શકે છે અને આર્થિક વિકાસ દર સાવ ધીમો પડી શકે છે. તેથી, જિનેવા વાટાઘાટોની સફળતા માત્ર મધ્ય પૂર્વની શાંતિ માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વૈશ્વિક આર્થિક સ્થિરતા માટે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
અંતે, ૨૫ ફેબ્રુઆરીથી શરૂ થયેલી જિનેવાની આ વાટાઘાટો ખરેખર એક ઐતિહાસિક અને નિર્ણાયક વળાંક સાબિત થઈ શકે છે. અત્યારે બંને પક્ષો વાટાઘાટોના ટેબલ પર બેસતા પહેલા પોતપોતાની શક્તિનું પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે, જે કદાચ સામે વાળા પર મનોવૈજ્ઞાનિક દબાણ ઊભું કરવાની એક સામાન્ય રાજદ્વારી યુક્તિ પણ હોઈ શકે છે. જોકે, બંને દેશોના નેતૃત્વએ એ ગંભીરતાથી સમજવું પડશે કે યુદ્ધ કોઈ પણ જટિલ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ હોઈ શકે નહીં. પરસ્પર અવિશ્વાસની આ વિશાળ ખાઈને માત્ર સાર્થક, પારદર્શક અને પ્રામાણિક સંવાદથી જ પૂરી શકાશે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયે, ખાસ કરીને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને યુરોપિયન દેશોએ, આ પ્રક્રિયામાં માત્ર મૂક પ્રેક્ષક બની રહેવાને બદલે મધ્યસ્થી તરીકે વધુ સક્રિય અને અસરકારક ભૂમિકા ભજવવી પડશે. જેથી કરીને યુદ્ધના ઘેરાઈ રહેલા કાળા વાદળો વિખેરાઈ શકે અને વિશ્વને વધુ એક ભયાનક અને વિનાશક સંઘર્ષમાંથી બચાવી શકાય. પરસ્પર સન્માન સાથેની સમજૂતીનો માર્ગ ભલે કઠિન હોય, પરંતુ સંભવિત યુદ્ધના ભયાનક પરિણામો જોતા તે જ એકમાત્ર યોગ્ય વિકલ્પ છે.
(નરેન્દ્ર જોષી)
