તંત્રીની કલમે….
કેનેડામાં યોજાયેલી જી-૭ શિખર બેઠકએ ફરી એક વખત સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વૈશ્વિક રાજકારણ અને અર્થતંત્રમાં ભારતનું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે. વિશ્વના સૌથી પ્રભાવશાળી અર્થતંત્રો ધરાવતા દેશોના આ મંચ પર ભારતની હાજરી હવે માત્ર આમંત્રિત મહેમાન તરીકેની ઔપચારિકતા રહી નથી, પરંતુ એક એવા દેશ તરીકેની માન્યતા બની છે જે વૈશ્વિક મુદ્દાઓના ઉકેલમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતે જે આર્થિક, વ્યૂહાત્મક અને કૂટનીતિક પ્રગતિ હાંસલ કરી છે, તેનો પ્રતિબિંબ જી-૭ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહ્યો છે. આજનું વિશ્વ અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. યુક્રેન-રશિયા યુદ્ધના પડઘા હજુ પણ વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં સંભળાઈ રહ્યા છે. મધ્યપૂર્વમાં તણાવ યથાવત્ છે. ઊર્જા સુરક્ષા, ખાદ્ય સુરક્ષા, જળવાયુ પરિવર્તન, કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા અને વૈશ્વિક વેપારની અનિશ્ચિતતા જેવા પ્રશ્નો વિશ્વ સમક્ષ ઊભા છે. આવા સંજોગોમાં ભારતે સંતુલિત અને સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ અપનાવીને પોતાની આગવી ઓળખ ઊભી કરી છે. ભારતની સૌથી મોટી શક્તિ તેની સંતુલિત કૂટનીતિ રહી છે. એક તરફ અમેરિકા સાથે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી મજબૂત બની રહી છે, તો બીજી તરફ રશિયા સાથેના પરંપરાગત સંબંધો પણ જાળવવામાં આવ્યા છે. યુરોપિયન દેશો, જાપાન, ઓસ્ટ્રેલિયા અને મધ્યપૂર્વના દેશો સાથેના સંબંધોમાં પણ નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ થઈ છે. આજના ધ્રુવીકરણના યુગમાં કોઈ એક જૂથ તરફ સંપૂર્ણપણે ઝૂકી જવાને બદલે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોને કેન્દ્રમાં રાખીને આગળ વધવાની ભારતની નીતિ વિશ્વમાં તેની વિશ્વસનીયતા વધારી રહી છે.
જી-૭ બેઠકમાં ભારતે વૈશ્વિક દક્ષિણના દેશોના પ્રશ્નોને પણ પ્રાથમિકતા આપી હતી. આફ્રિકા, એશિયા અને લેટિન અમેરિકાના અનેક વિકાસશીલ દેશો લાંબા સમયથી વૈશ્વિક નિર્ણય પ્રક્રિયામાં યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વની માંગ કરી રહ્યા છે. ભારતે તેમની ચિંતાઓને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર અવાજ આપીને એક જવાબદાર અને સર્વસમાવેશક નેતૃત્વનો પરિચય કરાવ્યો છે. આ અભિગમ ભારતને માત્ર એક શક્તિશાળી અર્થતંત્ર તરીકે જ નહીં, પરંતુ વિકાસશીલ વિશ્વના વિશ્વાસપાત્ર પ્રતિનિધિ તરીકે પણ સ્થાપિત કરી રહ્યો છે.
ભારતની આ વધતી સ્વીકૃતિ પાછળ તેની આર્થિક પ્રગતિનો પણ મોટો ફાળો છે. વિશ્વની સૌથી ઝડપી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં ભારતનો સમાવેશ થાય છે. ઉત્પાદન, ડિજિટલ ટેક્નોલોજી, સ્ટાર્ટઅપ, અવકાશ સંશોધન અને માળખાકીય વિકાસ જેવા ક્ષેત્રોમાં થયેલી પ્રગતિએ વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. યુપીઆઈ જેવી ડિજિટલ વ્યવસ્થાઓ આજે અનેક દેશો માટે પ્રેરણારૂપ બની છે. પરિણામે વૈશ્વિક રોકાણકારો અને ઉદ્યોગો માટે ભારત માત્ર બજાર નથી રહ્યું, પરંતુ વિશ્વસનીય ભાગીદાર તરીકે ઊભરી રહ્યું છે.
તેમ છતાં, વૈશ્વિક પ્રતિષ્ઠા સાથે જવાબદારીઓ પણ વધે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર મળતી પ્રશંસા ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ બની શકે જ્યારે તેનો લાભ દેશના સામાન્ય નાગરિક સુધી પહોંચે. વિદેશી રોકાણ, નવી ટેક્નોલોજી, રોજગારીની તકો અને ઔદ્યોગિક વિકાસ દ્વારા દેશના યુવાનો અને મધ્યમ વર્ગને વાસ્તવિક લાભ મળવો જરૂરી છે. વિશ્વમાં ભારતની પ્રતિષ્ઠા જેટલી વધે છે, તેટલી જ અપેક્ષાઓ પણ વધે છે. આગામી વર્ષો ભારત માટે નિર્ણાયક બની શકે છે. એક તરફ ચીન સાથેની આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધા છે, તો બીજી તરફ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં વધુ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન મેળવવાની તક પણ છે. જો ભારત સુધારા, નવીનતા અને સારા શાસનના માર્ગે સતત આગળ વધશે, તો તે માત્ર વિશ્વની ત્રીજી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક નીતિ નિર્માણમાં પણ અગ્રણી સ્થાન પ્રાપ્ત કરી શકશે. જી-૨૦ના સફળ આયોજન બાદ જી-૭ના મંચ પર ભારતની સક્રિય ભૂમિકાએ એક સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે વિશ્વ વ્યવસ્થામાં ભારતનું સ્થાન હવે બદલાઈ રહ્યું છે. ભારત હવે માત્ર વૈશ્વિક ચર્ચાઓમાં ભાગ લેનારો દેશ નથી રહ્યું, પરંતુ ચર્ચાઓની દિશા અને પ્રાથમિકતાઓ નક્કી કરવામાં પણ તેની અસર વધતી જઈ રહી છે. આ પરિસ્થિતિ ભારત માટે ગૌરવની સાથે તક અને જવાબદારી બંને લઈને આવી છે. આગામી દાયકામાં ભારતે પોતાની વધતી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠાને આર્થિક સમૃદ્ધિ, ટેક્નોલોજીકલ પ્રગતિ અને સામાજિક વિકાસમાં રૂપાંતરિત કરવાની જરૂર રહેશે. વિશ્વમાં મળતી માન્યતા ત્યારે જ સંપૂર્ણ સફળતા ગણાશે જ્યારે તેનો લાભ દેશના અંતિમ નાગરિક સુધી પહોંચશે. જી-૭ પછીનું આ પરિદૃશ્ય એ સંકેત આપે છે કે ભારત હવે વિશ્વની નવી રચાતી વ્યવસ્થામાં માત્ર ઉપસ્થિત જ નથી, પરંતુ પ્રભાવશાળી ભૂમિકા ભજવવા માટે પણ તૈયાર છે.
નરેન્દ્ર જોષી
