તંત્રીની કલમે….
વીસમી સદીના ઇતિહાસમાં પશ્ચિમ એશિયા હંમેશા એક અશાંત ક્ષેત્ર રહ્યું છે, પરંતુ વર્તમાન સમયમાં ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે ફાટી નીકળેલું સીધું યુદ્ધ માત્ર પ્રાદેશિક સંઘર્ષ નથી, પરંતુ એક વૈશ્વિક આપત્તિના સંકેત આપી રહ્યું છે. જ્યારે બે શક્તિશાળી રાષ્ટ્રો આમને-સામને હોય, ત્યારે તેની અસરો સાત સમુદ્ર પાર પણ અનુભવાય છે. ભારત જેવા વિકાસશીલ રાષ્ટ્ર માટે, જે પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે મોટાભાગે આયાત પર નિર્ભર છે, આ સંઘર્ષ એક મોટી આર્થિક અને રાજદ્વારી કસોટી સમાન છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તાજેતરમાં રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ સાથે યોજેલી ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક એ બાબતની સાબિતી છે કે કેન્દ્ર સરકાર આ કટોકટીને કેટલી ગંભીરતાથી લઈ રહી છે.
ભારત માટે સૌથી મોટો પડકાર તેલ અને ગેસનો પુરવઠો છે. પશ્ચિમ એશિયા ભારતની ક્રૂડ ઓઈલની જરૂરિયાતના ૬૦% થી વધુ હિસ્સો પૂરો પાડે છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની, જે વિશ્વના તેલ પરિવહન માટેનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે, તેના પર ઈરાનનું વર્ચસ્વ છે. જો આ યુદ્ધ લાંબુ ખેંચાય અને ઈરાન આ માર્ગ બંધ કરે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે. બેરલ દીઠ ૧૦૦ ડોલરથી ઉપરનો ભાવ ભારતીય અર્થતંત્ર માટે કરંટ એકાઉન્ટ ડેફિસિટમાં મોટો વધારો કરી શકે છે. તેલના ભાવ વધતાની સાથે જ પરિવહન ખર્ચ વધશે, જેની સીધી અસર શાકભાજીથી લઈને જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓના ભાવ પર પડશે. આમ, પશ્ચિમ એશિયામાં પડતો એક બોમ્બ ભારતના સામાન્ય નાગરિકના રસોડાના બજેટને વેરવિખેર કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ જ કારણ છે કે વડાપ્રધાને મુખ્યમંત્રીઓને રાજ્ય સ્તરે ઈંધણના વપરાશમાં કરકસર અને વૈકલ્પિક ઉર્જા સ્ત્રોતો પર ભાર મૂકવા સૂચના આપી છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોમાં ભારતની ભૂમિકા અત્યારે તલવારની ધાર પર ચાલવા જેવી છે. એક બાજુ ઈઝરાયેલ ભારતનું વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર છે, જે સંરક્ષણ અને ટેકનોલોજીમાં મોટી મદદ કરે છે. બીજી બાજુ ઈરાન સાથે ભારતના જૂના સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક સંબંધો છે. ચાબહાર બંદર પ્રોજેક્ટ દ્વારા ભારત મધ્ય એશિયા સુધી પહોંચવા માંગે છે, જેમાં ઈરાન ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવે છે. ભારતે હંમેશા શાંતિ અને સંવાદનો માર્ગ અપનાવ્યો છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ વખતે પણ ભારતે કોઈ એક પક્ષે ન રહીને માનવીય અભિગમ અપનાવ્યો હતો. પશ્ચિમ એશિયાના મામલે પણ ભારતની રણનીતિ સ્પષ્ટ છે કે સંઘર્ષ અટકવો જોઈએ. જોકે, પશ્ચિમી દેશો ઈઝરાયેલના પક્ષમાં છે, ત્યારે ગ્લોબલ સાઉથના નેતા તરીકે ભારત પર દબાણ છે કે તે શાંતિ સ્થાપવા માટે મધ્યસ્થી કરે.
માત્ર તેલ જ નહીં, પણ પશ્ચિમ એશિયામાં અંદાજે ૯૦ લાખ ભારતીયો વસે છે. તેમનું સ્થળાંતર ભારતની વિદેશી મુદ્રાના ભંડારમાં મોટો ફાળો આપે છે. જો યુદ્ધ વિકરાળ બને, તો ત્યાં વસતા ભારતીયોની સુરક્ષા અને તેમને પરત લાવવા એ સરકાર માટે મોટી વહીવટી અને નાણાકીય જવાબદારી બની જશે. ભારતીય શેરબજારમાં જોવા મળી રહેલી અસ્થિરતા એ સ્પષ્ટ કરે છે કે રોકાણકારોમાં ડર છે. જ્યારે અનિશ્ચિતતા વધે છે, ત્યારે વિદેશી રોકાણકારો ભારતીય બજારમાંથી નાણાં ખેંચી લે છે, જેનાથી રૂપિયો નબળો પડે છે. નબળો રૂપિયો એટલે મોંઘી આયાત, જે ફરીથી ફુગાવાને આમંત્રણ આપે છે.
પશ્ચિમ એશિયાનો જ્વાળામુખી અત્યારે સક્રિય છે અને તેની રાખ સમગ્ર વિશ્વમાં ફેલાઈ રહી છે. ભારત માટે આ સમય ગભરાટનો નહીં, પણ ગંભીર આયોજનનો છે. વડાપ્રધાનની મુખ્યમંત્રીઓ સાથેની બેઠક એ સંઘીય માળખામાં એકતાનો સંદેશ છે. દેશે ઉર્જાના વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો તરફ ગતિ તેજ કરવી પડશે અને તેલના વ્યૂહાત્મક ભંડારને ભરી રાખવા પડશે. ભારતની વિદેશ નીતિએ અત્યાર સુધી જે પરિપક્વતા બતાવી છે, તેની હવે અસલી કસોટી છે. આપણે માત્ર પ્રેક્ષક બનીને રહી શકીએ તેમ નથી, કારણ કે આપણું હિત સીધી રીતે જોડાયેલું છે. આ અગ્નિપરીક્ષામાં ભારત કેવી રીતે પાર ઉતરે છે, તેના પર આગામી દાયકાનું ભારતનું ભવિષ્ય અને વૈકલ્પિક વિશ્વ વ્યવસ્થામાં તેનું સ્થાન નિર્ધારિત થશે. શાંતિ જ એકમાત્ર ઉકેલ છે, પરંતુ અશાંતિ માટે તૈયાર રહેવું એ જ શ્રેષ્ઠ રણનીતિ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
