ડો. શ્રીરામ વૈદ્ય
આમતો મોર્નિંગ સીક્નેસ્સના લક્ષણોમાં મોટે ભાગે ઉબકા ઉલટીની ફરિયાદ જોવા મળે છે .સાથે સાથે અમુક સ્ત્રીમાં કોકવાર હળવો માથાનો દુખાવો પણ રહેતો હોય છે . જે સવારે વહેલા ઉઠતાની સાથે જ શરુ થઇ જાય છે ,ને જેમ જેમ દિવસ ચડે છે એમ ઓછા થતા જોવા મળે છે. તેના નામ પ્રમાણે ફક્ત સવારના ગાળા પુરતું માર્યાદિત ન રહેતા એના લક્ષણો દિવસના કોઈ પણ સમયગાળામાં જોવા મળી શકે છે. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન થતા ઉબકા ઉલટી ને એકદમ સામાન્ય ભાષામાં મોર્નિંગ સીક્નેસ્સ તરીકે ઓળખીએ છીએ. મોર્નિંગ સીક્નેસ્સના લક્ષણો સામાન્ય રીતે ગર્ભ રહેવાના ૪ થી ૬ અઠવાડિયાથી શરુ કરીને લગભગ ૧૪ થી ૧૬ અઠવાડિયા સુધી રહેતા હોય છે .અમુક માતાઓમાં ગર્ભાવસ્થાના તમામ ૯ મહિના દરમિયાન પણ થોડી ઘણી માત્રામાં રહેતા હોય છે. આમતો આ તકલીફને તકલીફ ન કહેતા ખુબ સામાન્ય રીતે જોવા મળતું ગર્ભાવસ્થાનું પહેલું લક્ષણ છે. આ પ્રકારની સમસ્યા તમામ સગર્ભા સ્ત્રીઓ પૈકી ૫૦% થી પણ વધુ સ્ત્રીઓમાં સ્વાભાવિક રીતે જ જોવા મળે છે કોક સ્ત્રીઓમાં તો રંધાતા ખોરાક કે બીજ કોઈ ખાદ્ય પદાર્થ ની ગંધ નાકે પડતાની સાથે જ વોમીટીંગ થશે એવું અનુભવતી હોય છે
ઘણી વખત અમુક કિસ્સામાં જયારે ઉલટીનું પ્રમાણ એટલું વધારે હોય કે જેને પરિણામે કૈઇ પણ ખાય ને તરત જ એ ઉલટી રૂપે બહાર નીકળી જાય એવું પણ બનતું હોય છે .આ પ્રકારના લક્ષણને હાઇપરઈમેસીસ ગ્રેવીડેરમ કહે છે . જે શરીરમાં પાણીનું અપૂરતું પ્રમાણ ,પોષણ સંબંધી સમસ્યા કે બીજા જોખમી પરિણામો પણ ઉભા કરી શકે છે .આ પ્રકારની સમસ્યા જુજ જોવા મળે છે છતાં તુરંત જ યોગ્ય સારવાર માગી લેનારી છે .ઘણી વખત હળવી માત્રામાં થતા ઉબકા ઉલટી પણ જો આખો દિવસ યથાવત રહે તો એ માતા માટે થકવી નાખતી તકલીફ બની રહે છે .
મોર્નિંગ સીક્નેસ્સના કારણોઃ મોર્નિંગ સીક્નેસ્સ થવા પાછળનું કોઈ એક જ કે સચોટ કારણ જણાયું નથી .આમછતાં, એકસાથે ઘણા કારણોને લીધે ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન થતા શારીરિક ફેરફારોને પરિણામે જ આ પ્રકારની તકલીફ થતી હોય છે.
ગર્ભાવસ્થાના શરૂઆતના સમયગાળામાં હ્યુમન કોરીઓનીક ગોનેડોટ્રોપીન જે સ્ત્રાવ થાય છે તે ક્યાંકને ક્યાંક પરોક્ષ રીતે ઉબકા ઉલટી થવા માટે અમુક અંશે જવાબદાર ગણાય છે .ઈસ્ટરોજન નામના અન્તઃસ્તાવની પણ થોડા ઘણા અંશે માતામાં શારીરિક અસર પડે છે એક ધારણા પ્રમાણે અમુક સંવેદનશીલ સ્ત્રીઓમાં તાણની સીધી અસરના ભાગરૂપે પણ શારીરિક રીતે ઉબકા ઉલટીની સમસ્યા જોવા મળે છે. ગર્ભવતી માતાઓમાં નજીકના વાતાવરણમાં ફેલાયેલી ગંધ કે દુર્ગંધ પારખવાની ક્ષમતા થોડી અસામાન્ય થઇ જતી હોય છે .જેને પરિણામે બ્રેઈન દ્વારા ઉલટી થવા માટે જવાબદાર પરિબળો એક્ટીવ થાય છે.
બેચેની થવી, ઉબકા અને ઉલટી એ સગર્ભા સ્ત્રીઓમાં સામાન્ય લક્ષણો છે. ગર્ભાવસ્થાના પહેલા મહિનાથી લઈને ત્રણ મહિના સુધી, સગર્ભા સ્ત્રીઓને ઉલટી થવાની ફરિયાદ રહી શકે છે. કેટલીક સ્ત્રીઓને વારંવાર ઉલટી થવાને કારણે શરીરમાં પાણીનો અભાવ સર્જાય છે, અને કેટલીક સ્ત્રીઓને ખૂબ થાક લાગે છે. ઉલટી એ ગર્ભાવસ્થાના પ્રારંભિક તબક્કાની વિશેષતા છે.
ગર્ભાવસ્થાના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં ઉલટી, ઉબકા અને સવારની માંદગી સામાન્ય છે. જો તમારી ઉલટી સામાન્ય છે તો ગભરાવાનું કોઈ કારણ નથી પરંતુ જો તમે વધારે ઉલટી કરી રહ્યા છો તો તરત જ સાવધ રહો. જો કે, જો તમે ઇચ્છો, તો તમે આ ઘરેલું ઉપાયો પણ અજમાવી શકો છો. હોર્મોનલ ફેરફારો, મૂડ સ્વિંગ અને થાકને લીધે સગર્ભા સ્ત્રીઓને ઉબકા અને ઉલટી થઈ શકે છે. પરંતુ ગભરાવાની જરૂર નથી કારણ કે કેટલીક ઘરેલું ટીપ્સની મદદથી, તમે સગર્ભાવસ્થામાં મૉર્નિંગ સિકનેસ અને ઉલટીની સારવાર કરી શકો છો.
જ્યારે તમને ઉબકા અથવા ઉલટી જેવું લાગે છે, ત્યારે જીભ પર એક ચમચી સંતરાની છાલનો પાઉડર રાખી ચૂસવો. આ પછી એક કપ સંતરાનો રસ પીવો. સંતરાનો રસ તાજો અને સાઇટ્રિક સુગંધયુક્ત હોય છે જે ઉલટી અટકાવવામાં મદદ કરે છે. આદુ એ ગર્ભાવસ્થામાં ઉલટી અટકાવવાનો એક માર્ગ છેઃ સગર્ભાવસ્થામાં ઉલટી થતી અટકાવવા આદુ પણ એક ઉપાય છે. એક કપ ગરમ પાણીમાં એકથી બે ઇંચ આદુને દસ મિનિટ સુધી ઉકાળો. આ પછી તે પાણીને થોડુંક ઠંડુ થવા દો અને ત્યારબાદ તેને ગાળી લો અને તેમાં મધ ઉમેરીને પીવો. તમે આ ચાને દિવસમાં બેથી ત્રણ વખત પી શકો છો. ફુદીનાના પાંદડા, ગર્ભાવસ્થામાં ઉલટી અટકાવવાનો એક માર્ગ છેઃ સગર્ભાવસ્થામાં ઉલટી ન થાય તે માટે, એક કપ પાણીમાં થોડા ફુદીનાના પાનને દસ મિનિટ સુધી ઉકાળો. હવે તે પાણીને ઠંડુ થવા માટે રાખો અને પછી તેને ગાળવું. હવે આ પાણીમાં થોડું મધ મિક્ષ કરીને પીવો. ફુદીનાના પાન ચાવવાથી તમે ઉલટીથી પણ બચી શકો છો. ઉલટી અટકાવવા માટે આ દિવસમાં બે વાર કરી શકાય છે.
એપલ સાઇડર વિનેગર ગર્ભાવસ્થામાં ઉલટીની દવા સમાન છેઃ સગર્ભાવસ્થામાં ઉલટી અટકાવવા માટે, એક ગ્લાસ ઠંડા પાણીમાં એક ચમચી એપલ સાઇડર વિનેગર મિક્સ કરો. તેમાં મધ ઉમેરો અને આ પાણી પીવો. દરરોજ રાત્રે આ પાણીનું સેવન કરવાથી ગર્ભાવસ્થા દરમ્યાનની ઉલટી થવાની સમસ્યા બંધ થઈ જશે. એપલ સાઇડર વિનેગર શરીરના પીએચને સંતુલિત રાખે છે અને પેટમાં રહેલું એસિડ દૂર કરે છે. આ રીતે ઉબકા અને સવારની માંદગીની સારવાર કરવામાં આવે છે. ગર્ભાવસ્થામાં ઉલટી બંધ કરવાનો ઉપાય કિવી છેઃ ઉલટી અટકાવવા માટે, ૧ થી ૨ કિવી અને એક કપ પાણી લો. તમે ઈચ્છો તો કેળા અને મધ પણ લઈ શકો છો. કિવીને કાપો અને તેને કેળા અને પાણી સાથે બ્લેન્ડરની મદદથી મિક્સ કરો. હવે તેમાં મધ મિક્સ કરો. તમે કિવીને કાચા પણ ખાઈ શકો છો. જ્યારે પણ તમને ઉબકા અથવા ઉલટી જેવી લાગણી થાય છે, તો આ ઉપાય જરૂર કરો. કિવી ફોલેટથી સમૃદ્ધ છે. સગર્ભા સ્ત્રીઓ માટે આ પોષક તત્ત્વો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હોય છે. લવિંગ એ ગર્ભાવસ્થામાં ઉલટી રોકવાનો એક ઉપાય છેઃ ઉલટીથી બચવા માટે, બેથી ત્રણ લવિંગ લો અને તેને એક કપ પાણીમાં દસ મિનિટ સુધી ઉકાળો. આ પાણીને ગાળી લો અને થોડો સમય ઠંડુ થવા દો. હવે તેમાં થોડું મધ ઉમેરો અને લવિંગની ચા પીવો. તમે દિવસમાં બે વાર લવિંગની ચા પી શકો છો. લવિંગમાં એગુનોલ હોય છે જેની સુગંધ અને સ્વાદ ઉલટી અટકાવવામાં મદદ કરે છે. જો તમને વારંવાર ઉલટી થતી હોય, તો પછી કાળા ચણાને એક ગ્લાસ પાણીમાં રાત્રે પલાળી રાખો. સવારે ઉઠીને આ પાણી પીવો. આમ કરવાથી ફાયદો થશે. ઉલટી થવાની સ્થિતિમાં ગૂસબેરી જામ ખાવાથી પણ ફાયદો થાય છે. જો તમને સગર્ભાવસ્થા દરમિયાન સતત ઉલટી થતી હોય અને ઉબકા આવે છે, તો સુકા ધાણા અથવા લીલા ધાણા ને પીસી લો અને મિશ્રણ બનાવો. સમયાંતરે ગર્ભવતીને આ મિશ્રણ આપતા રહો. આ કરવાથી, થોડા સમય પછી ઉલટી થવાનું બંધ થઈ જશે, જો તમે ઇચ્છો તો, તમે તેમાં કાળા મીઠું પણ ઉમેરી શકો છો. જીરું, સિંધવ મીઠું અને લીંબુનો રસ મિક્સ કરીને મિશ્રણ તૈયાર કરો. થોડી વાર ચૂસતા રહો. આ કરવાથી ઉલટી સમાઈ જશે.
ખાસ તો જે ખાદ્ય પદાર્થને જોતા કે તેની ગંધ થી તકલીફ થતી હોય એ જાણી લઇ ને એ જ ખોરાક ને શક્ય હોય તો ટાળવો અથવાતો એને બીજા સ્વરૂપમાં એટલે કે એમાં સ્વાદ ના મનભાવતા ફેરફાર કરીને લઇ શકાય. મોર્નિંગ સીક્નેસ્સના ઉપાયો ગર્ભાવસ્થાના એકદમ શરૂઆતના સમયગાળામાં થતી સામાન્ય ઉલટી ઘરે જ થોડી યોગ્ય સંભાળ દ્વારા જ માતા નું ધ્યાન રાખી શકાય .જેમકે, થોડા થોડા સમયે કઈ ને કઈ ફાવે એવું લીક્વીડ ઓછી માત્રામાં લેતા રહેવું જોઈએ .જેમકે, ફ્રૂટ જ્યુસ, ગ્લુકોઝનું કે લીંબુ પાણી .ઉપરાંત, એવું કહી શકાય કે એટલેકે એક નાના બાળકની જેમ ઓછી માત્રામાં પણ ઓછા સમયાંતરે કઈ ને કઈ લેતા રહેવું વધુ હિતેવાહ છે .જેથી એકસાથે વધુ બલ્કમાં ખાવાથી થતી અસરને ટાળી શકાય સવારે ઉઠ્યા બાદ એક ચમચી લીંબુ રસ અને એક ટીપા જેટલો આદુનો રસ લઇ શકાય જો ફાવે તો તેમજ લવિંગ વગેરે ચૂસવાથી પણ ઉબકામાં થોડો ફર્ક પડી શકે ગર્ભાવસ્થા એક એવી અવસ્થા છે જેમાં માતાના સ્વાસ્થ્યની સાથે બાળકનું સ્વાસ્થ્ય પણ તંદુરસ્ત રહે એ એટલું જ આવશ્યક બની રહે છે . હવે આ સમયે જો માતા તેની કોઈ પણ તકલીફ માટે આડઅસર રહિત તેમજ કુદરતી તત્વોમાંથી બનતી દવાઓ દ્વારા સારવાર લે તો તે માતા તેમજ બાળક બન્ને માટે ખૂબ જ આવશ્યક બની રહે છે .
ઉપચાર વર્ણવેલ સિન્ડ્રોમનું મુખ્ય સિદ્ધાંત પેટની કામગીરી અને નિર્જલીકરણની નિવારણનું સામાન્યરણ છે. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ઉલ્ટી હળવા અથવા મધ્યમ હોય તો, નિષ્ણાતો નીચેના ભલામણ કરે છેઃ જાગૃત થયા પછી તરત ખાવા-પીવા માટે કંઈક. યોગ્ય બીસ્કીટ અથવા બીસ્કીટ. મીઠાઈ ચા પીવા માટે સપર વચ્ચે લીંબુ, નારંગી અથવા મેન્ડરિનને પાણીમાં ઉમેરીને કેટલીક સ્ત્રીઓને ઉબકામાંથી છુટકારો મેળવવા માટે મદદ કરવામાં આવે છે. સ્વસ્થ, પ્રવાહી અને ગરમ ખોરાક પસંદ કરો. પ્રથમ વાનગીઓ ડાયજેસ્ટ કરવા સરળ છે અને ઉબકો ઉશ્કેરવાની શક્યતા ઓછી છે. તીક્ષ્ણ, ધૂમ્રપાન અને ફેટી ખોરાકને સંપૂર્ણપણે છોડી દેવા તે ઇચ્છનીય છે. ઉબકા ઉલટીની તજનો ઉકાળો પીવાથી ઊલટી મટે છે. એક એક તોલો દ્રાક્ષ અને ધાણા વાટી પાણીમાં એક રસ કરી પીવાથી પિત્તની ઊલટી મટે છે. અર્ધો કપ ગરમ પાણીમાં ૧ ગ્રામ ખાવાનો સોડા નાખી પીવાથી ઊલટી મટે છે. લીંબુ કાપી તેના ઉપર ખાંડ ભભરાવીને ચુસવાથી અન્નવિકારથી થતી ઊલટી મટે છે. તુલસી અને આદુંનો રસ મધ સાથે લેવાથી ઊલટી મટે છે. એલચી અને તુલસીનાં પાન ખાવાથી ઊલટી મટે છે. ગાડી કે મોટરબસની મુસાફરીમાં ચક્કર આવે અથવા ઊલટી થવા માંડે ત્યારે મોંમા લવિંગ અથવા તજ રાખી ચુસવાથી ચક્કર અને ઊલટી મટે છે. લીંબુ ભસ્મ, આરોગ્યવર્ધીનીવટી, પિત્તની ઉલ્ટી માટે અવિપત્તિકાર ચૂર્ણ, શંખવટી, કપૂર કાચલી, નો ઉકાળો થી ઊલટી મટે છે. બીજા ઘણા પ્રયોગો એવા છે જ વૈદ્ય ની દેખરેખ હેટળ કરવાજ યોગ્ય છે.
