તંત્રીની કલમે….
ભારત માટે પડોશી દેશ સાથેના સંબંધોમાં સૌથી મુશ્કેલ ક્ષણ એ નથી જ્યારે પડોશી દેશમાં સરકાર બદલાય; મુશ્કેલ ક્ષણ ત્યારે આવે છે જ્યારે નવી સરકાર જૂની સરકારના પ્રશ્નોને લઈને ભારતના દરવાજે આવે. બાંગ્લાદેશ આજે આવી જ એક રાજદ્વારી કસોટીના તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે અને ભારત માટે પણ આ માત્ર એક પડોશી દેશનો રાજકીય મુદ્દો નથી, પરંતુ સુરક્ષા, સરહદ, વેપાર અને સમગ્ર પૂર્વોત્તર ભારતના વ્યૂહાત્મક હિતો સાથે જોડાયેલો પ્રશ્ન છે.
બાંગ્લાદેશમાં ૨૦૨૬ની ચૂંટણી બાદ બાંગ્લાદેશ નેશનાલિસ્ટ પાર્ટી સત્તામાં આવી અને તારીક રહેમાન વડાપ્રધાન બન્યા. તેઓ પૂર્વ વડાપ્રધાન ખાલેદા ઝિયાના પુત્ર અને શેખ હસીનાના રાજકીય વિરોધી પક્ષના નેતા છે. એટલે તારીક રહેમાન અને શેખ હસીના વચ્ચે કોઈ પારિવારિક સંબંધ નથી; બંને બાંગ્લાદેશની બે વિપરીત રાજકીય પરંપરાના પ્રતિનિધિ છે. તારીક રહેમાનની રાજકીય ઓળખ જ શેખ હસીનાની અવામી લીગના વિરોધી રાજકારણમાંથી ઘડાઈ છે.
આ પૃષ્ઠભૂમિ સમજવી અત્યંત જરૂરી છે, કારણ કે આજે ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે ઊભી થયેલી નવી ગાંઠનો કેન્દ્રબિંદુ પણ આ જ રાજકીય ટકરાવ છે.
શેખ હસીના ૨૦૨૪માં સત્તા પરથી હટ્યા બાદ ભારતમાં છે. બાંગ્લાદેશ તેમની સામેની કાનૂની કાર્યવાહી આગળ વધારી રહ્યું છે અને તેમના પ્રત્યાર્પણની માંગ ભારત સમક્ષ કરી રહ્યું છે. ભારતે આ માંગને કાયદાકીય પ્રક્રિયા મુજબ તપાસ હેઠળ હોવાનું જણાવ્યું છે. બીજી તરફ તારીક રહેમાનની ભારત મુલાકાત અંગેની ચર્ચા વચ્ચે ઢાકાએ હવે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બંને દેશો વચ્ચે “અનુકૂળ વાતાવરણ” ઊભું થવું જરૂરી છે અને તેમાં શેખ હસીનાના પ્રત્યાર્પણનો પ્રશ્ન મુખ્ય છે.
અહીંથી ભારત માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન શરૂ થાય છે—શું એક પૂર્વ વડાપ્રધાનના પ્રત્યાર્પણના પ્રશ્નને બે દેશોના સમગ્ર સંબંધોની પૂર્વશરત બનાવી શકાય?
બાંગ્લાદેશ માટે શેખ હસીના માત્ર પૂર્વ વડાપ્રધાન નથી. તેઓ અવામી લીગના સૌથી મોટા ચહેરા છે અને તેમની વિરુદ્ધ કાર્યવાહી વર્તમાન બાંગ્લાદેશની આંતરિક રાજકીય પ્રક્રિયાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગઈ છે. તારીક રહેમાનની સરકાર માટે હસીનાને પાછા લાવવાની માંગ રાજકીય રીતે પણ મહત્વ ધરાવે છે. પરંતુ કોઈપણ દેશની આંતરિક રાજકીય જરૂરિયાત જ્યારે વિદેશ નીતિની શરત બની જાય ત્યારે પડોશી સંબંધો માટે જોખમ ઊભું થાય છે.
ભારત માટે તેથી અત્યંત સાવચેતી જરૂરી છે.
પ્રત્યાર્પણ કોઈ રાજકીય ભેટ નથી. તે કાયદાકીય પ્રક્રિયા છે. આરોપો શું છે, પુરાવા શું છે, બંને દેશોની પ્રત્યાર્પણ સંધિમાં કઈ જોગવાઈ લાગુ પડે છે, આરોપી વ્યક્તિને ન્યાયસંગત પ્રક્રિયા મળશે કે નહીં—આ બધા પ્રશ્નોની તપાસ કર્યા વિના ભારત કોઈ ઉતાવળનો નિર્ણય લઈ શકે નહીં. બીજી તરફ ભારતે પણ આ મુદ્દાને અનિશ્ચિત સમય સુધી ખેંચીને બાંગ્લાદેશ સાથેનો વિશ્વાસ વધુ નબળો ન કરવો જોઈએ.
અહીં રાજદ્વારીની સાચી કસોટી છે—કાયદો પોતાની જગ્યાએ અને પડોશી સંબંધો પોતાની જગ્યાએ.
ભારત અને બાંગ્લાદેશના સંબંધો શેખ હસીના કે તારીક રહેમાનથી ઘણા મોટા છે. બંને દેશો વચ્ચે હજારો કરોડ રૂપિયાનો વેપાર છે. સરહદ સુરક્ષા, નદીના પાણી, વીજળી, પરિવહન, રેલવે, બંદરો, ઉત્તર-પૂર્વ ભારતનું જોડાણ અને આતંકવાદ વિરોધી સહકાર જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં બંને દેશોના હિતો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. આ સંબંધોને એક રાજકીય વ્યક્તિના પ્રશ્નના કારણે નબળા પાડવા બંને દેશો માટે નુકસાનકારક સાબિત થઈ શકે છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં ચીનનું પરિબળ પણ ભૂલવું ન જોઈએ. બાંગ્લાદેશ ભારત માટે માત્ર પૂર્વીય પડોશી નથી; તે બંગાળની ખાડી અને ભારતના ઉત્તર-પૂર્વ માટે વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દેશ છે. ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધોમાં લાંબો તણાવ ઊભો થાય તો બેઇજિંગ માટે આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક પ્રભાવ વધારવાની તકો ઊભી થઈ શકે છે. તેથી દિલ્હી માટે બાંગ્લાદેશ સાથેનો સંબંધ કોઈ એક સરકાર સાથેની મિત્રતા નહીં, પરંતુ લાંબા ગાળાની રાષ્ટ્રીય વ્યૂહરચનાનો ભાગ હોવો જોઈએ.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે તારીક રહેમાનની ભારત મુલાકાતને પણ માત્ર શેખ હસીનાના પ્રત્યાર્પણના ચશ્માથી જોવી યોગ્ય નથી. જો મુલાકાત થાય તો તેમાં વેપાર, સરહદ, પાણી, ઊર્જા, સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક જોડાણ જેવા મુદ્દાઓ પર ગંભીર સંવાદ થવો જોઈએ. બંને દેશોએ મતભેદોને છુપાવવાના બદલે ટેબલ પર મૂકવા જોઈએ, પરંતુ કોઈ એક મુદ્દાને આખા સંબંધનો દરવાજો બંધ કરવાની ચાવી ન બનાવવી જોઈએ. તાજા અહેવાલો પણ દર્શાવે છે કે બંને દેશો સંબંધોને ફરી ગોઠવવા માટે સંવાદની શક્યતાઓ શોધી રહ્યા છે.
ભારત માટે આ ક્ષણે સૌથી યોગ્ય નીતિ હશે—ન તો બાંગ્લાદેશના દબાણ સામે ઉતાવળમાં ઝૂકવું, ન તો ઢાકાની માંગને અવગણવી.
કાયદો, સંવાદ અને રાષ્ટ્રીય હિત—આ ત્રણેયને સાથે રાખીને આગળ વધવું પડશે.
બાંગ્લાદેશ માટે પણ એટલો જ મોટો પાઠ છે. ભારત સાથેના સંબંધોને માત્ર શેખ હસીનાના પ્રશ્ન સાથે બાંધી દેવામાં આવશે તો કદાચ ક્ષણિક રાજકીય સંતોષ મળે, પરંતુ લાંબા ગાળે બાંગ્લાદેશના આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક હિતોને નુકસાન થઈ શકે છે.
સરકારો બદલાય છે, નેતાઓ બદલાય છે અને રાજકીય પક્ષો સત્તામાં આવે-જાય છે. પરંતુ પાડોશ બદલાતો નથી.
ભારત અને બાંગ્લાદેશને હવે નક્કી કરવું પડશે કે તેઓ પોતાના ભૂતકાળના રાજકીય સંઘર્ષના કેદી બનશે કે ભવિષ્યના સહયોગી બનશે. શેખ હસીનાનો પ્રશ્ન કાયદો નક્કી કરે—પરંતુ ભારત-બાંગ્લાદેશનો સંબંધ રાજદ્વારી નક્કી કરે.
આ જ બંને દેશોના હિતમાં છે અને દક્ષિણ એશિયાની શાંતિ માટે પણ આ જ સમજદારીનો માર્ગ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
