સુનીલ રાજેન્દ્ર બર્મન(સંત સુરા)
ગોપીપુરા, હનુમાન ચાર રસ્તા, સુરત
મો ૯૪૨૭૮ ૩૧૨૧૩
ભારતીય બાલ્ય ક્રિકેટર વૈભવ સૂર્યવંશીનો જન્મ ૨૭ માર્ચ ૨૦૧૧ના રોજ થયો છે. એટલે ૨૪ જૂન ૨૦૨૬ મુજબ તેમની ઉંમર ૧૫ વર્ષ ૩ મહિના છે. યુવા રમતવીરોમાં બોન ડેન્સીટી ટેસ્ટ સામાન્ય રીતે જરૂરી નથી, સિવાય કે વારંવાર સ્ટ્રેસ ફ્રેક્ચર થતું હોય તો ડોક્ટરની સલાહથી!
૧. પ્રસ્તાવના
હાડકા આપણા શરીરનો પાયો છે. ઉંમર વધવાની સાથે હાડકા નબળા થવા લાગે છે. આ સ્થિતિને “ઓસ્ટિયોપોરોસિસ” કહેવાય છે. બોન ડેન્સીટી ટેસ્ટ એટલે હાડકાની ઘનતા માપવાનો ટેસ્ટ. આ ટેસ્ટથી હાડકા કેટલા મજબૂત છે અને ફ્રેક્ચરનું જોખમ કેટલું છે એ ખબર પડે છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા WHO આ ટેસ્ટને ઓસ્ટિયોપોરોસિસ ડાયગ્નોસિસનું “ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ” માને છે.
૨. બોન ડેન્સીટી ટેસ્ટ એટલે શું?
બોન ડેન્સીટી ટેસ્ટને “DXA સ્કેન” અથવા “DEXA સ્કેન” પણ કહે છે. DXA = Dual-Energy X-ray Absorptiometry. આમાં શરીરમાંથી ઓછા પ્રમાણના X-ray પસાર કરવામાં આવે છે. મશીન માપે છે કે હાડકા કેટલા મિનરલ, મુખ્યત્વે કેલ્શિયમ, શોષી શકે છે. હાડકામાં મિનરલ જેટલા વધુ, ઘનતા તેટલી વધુ.
૩. ટેસ્ટ કેવી રીતે થાય?
૧. સમયઃ ૧૦-૨૦ મિનિટ. દુખતું નથી.
૨. પ્રોસેસઃ દર્દીને પથારી પર સૂવાડીને મશીનનો હાથ શરીર ઉપરથી પસાર થાય. સામાન્ય રીતે હિપ અને કરોડરજ્જુ L1-L4 નું સ્કેન થાય કારણ કે ત્યાં ફ્રેક્ચરનું જોખમ વધુ હોય.
૩. રેડિયેશનઃ છાતીના ઠ-ટ્ઠિઅ કરતાં પણ ઓછું. સગર્ભા મહિલાઓએ ટેસ્ટ ટાળવો જોઈએ.
૪. તૈયારીઃ ટેસ્ટના ૨૪-૪૮ કલાક પહેલાં કેલ્શિયમ સપ્લિમેન્ટ ન લેવાય. ધાતુના બટન, ઝીપ વાળા કપડાં ન પહેરાય.
૪. રિપોર્ટ કેવી રીતે વાંચવો -T-Score y ™u Z-Score
રિપોર્ટમાં ૨ આંકડા આવેઃ
સ્કોર મતલબ ઉર્ૐં મુજબ નિદાન
્-જીર્ષ્ઠિી તમારા હાડકાની ઘનતા દૃજ ૩૦ વર્ષના સ્વસ્થ વ્યક્તિ +૧ થી -૧ઃ ર્દ્ગદ્બિટ્ઠઙ્મ. -૧ થી -૨.૫ઃર્ ંજર્ીંીહૈટ્ઠ. -૨.૫ કે ઓછોઃર્ ંજર્ીંર્ર્િજૈજ
ઢ-જીર્ષ્ઠિી તમારા હાડકાની ઘનતા દૃજ તમારી જ ઉંમર-જાતિના લોકો -૨ થી વધુ નીચે હોય તો “ઉંમર કરતાં ઓછી ઘનતા”
૫. કોણે ટેસ્ટ કરાવવો જોઈએ?
નેશનલ ઓસ્ટિયોપોરોસિસ ફાઉન્ડેશન મુજબઃ
૧. ૬૫+ વર્ષની તમામ મહિલાઓ. ૭૦+ વર્ષના તમામ પુરુષો.
૨. ૫૦-૬૯ વર્ષની મહિલા/પુરુષ જેમને ફ્રેક્ચરનું જોખમ વધુ હોય.
૩. મેનોપોઝ પછીની મહિલા જેનું વજન ૫૭ કિગ્રા કરતાં ઓછું હોય.
૪. સ્ટેરોઇડ ૩ મહિનાથી વધુ લેનારા.
૫. હાથ-પગનું હાડકું વગર કારણે તૂટી ગયું હોય.
૬. થાઇરોઇડ, કિડની, લીવરની બીમારી, રુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ વાળા.
૬. ઓસ્ટિયોપેનિયા દૃજ ઓસ્ટિયોપોરોસિસ
– ઓસ્ટિયોપેનિયાઃ ્-જીર્ષ્ઠિી -૧ થી -૨.૫. “હાડકા નબળા પડવાની શરૂઆત”. આ સ્ટેજમાં કસરત+આહારથી સુધારો શક્ય છે.
– ઓસ્ટિયોપોરોસિસઃ ્-જીર્ષ્ઠિી -૨.૫ કે ઓછો. હાડકા બરછટ અને છિદ્રાળુ બની જાય. સહેજ પડવાથી પણ હિપ/કરોડરજ્જુ તૂટે.
૭. હાડકા નબળા પડવાના કારણો
૧. ઉંમરઃ ૩૦ વર્ષ પછી હાડકા બનવાની ગતિ ઘટે. મહિલાઓમાં મેનોપોઝ પછી ઇસ્ટ્રોજન ઘટવાથી ઝડપથી ઘનતા ઘટે.
૨. આહારઃ કેલ્શિયમ ૧૦૦૦-૧૨૦૦દ્બખ્ત/દિવસ અને વિટામિન ડ્ઢ ૮૦૦-૧૦૦૦ ૈેંં ન મળે તો.
૩. જીવનશૈલીઃ ધૂમ્રપાન, દારૂ, કોફી વધુ, વજન વિનાની કસરત ન કરવી.
૪. દવાઓઃ પ્રેડનિસોલોન જેવા સ્ટેરોઇડ, થાઇરોઇડની વધુ દવા, એન્ટિ-એપિલેપ્ટિક દવા.
૫. બીમારીઃ સેલિયાક, ક્રોન્સ, કિડની ફેલ, હાઇપરથાઇરોઇડિઝમ.
૮. બોન ડેન્સીટી વધારવાના ઉપાય
ટેસ્ટ બાદ રિપોર્ટ મુજબ ડોક્ટર સારવાર આપે. સામાન્ય સલાહઃ
૧. આહારઃ દૂધ, દહીં, પનીર, લીલા શાકભાજી, બદામ, તલ.
૨. કસરતઃ ચાલવું, દોડવું, દાદર ચઢવા જેવી “ઉીૈખ્તરં-હ્વીટ્ઠિૈહખ્ત ીટીષ્ઠિૈજી” હાડકા મજબૂત કરે.
૩. સૂર્યપ્રકાશઃ વિટામિન ડ્ઢ માટે સવારે ૧૫-૨૦ મિનિટ તડકો.
૪. ટાળોઃ સિગરેટ, વધુ દારૂ.
૫. દવાઃ બિસ્ફોસ્ફોનેટ, ડેનોસુમાબ જેવી દવા ડોક્ટર પ્રિસ્ક્રાઇબ કરે તો જ લેવાય.
૯. ટેસ્ટની મર્યાદા
ડ્ઢઠછ સ્કેન હાડકાની “ગુણવત્તા” ન માપે, ફક્ત “ઘનતા” માપે. ડાયાબિટીસના દર્દીમાં ઘનતા સામાન્ય હોય છતાં ફ્રેક્ચરનું જોખમ વધુ હોય.
૧૦. ઉપસંહાર
બોન ડેન્સીટી ટેસ્ટ એ પ્રિવેન્ટિવ હેલ્થનો ભાગ છે. ૫૦ વર્ષ પછી દર ૨ વર્ષે ટેસ્ટ કરાવવાથી ફ્રેક્ચર પહેલાં જ પગલાં લઈ શકાય. યાદ રાખોઃ મજબૂત હાડકા = સ્વતંત્ર જીવન!
