કાંતિલાલ માંડોત
સુરત
બિહારનું રાજકારણ આ દિવસોમાં એક વળાંક પર હોય તેવું લાગે છે, એક એવો વળાંક જે પોતાનો માર્ગ સંપૂર્ણપણે બદલી રહ્યો હોય તેવું લાગે છે. બે દાયકાથી વધુ સમયથી રાજ્યના રાજકારણના કેન્દ્રમાં રહેલા નીતિશ કુમારને રાજ્યસભા માટે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા છે, જે ફક્ત એક રાજકીય ઘટના જ નહીં પરંતુ બિહારના રાજકીય ઇતિહાસમાં એક નવા અધ્યાયની શરૂઆતનો સંકેત પણ છે. લાંબા સમયથી નેતાનો આ નિર્ણય દર્શાવે છે કે રાજકારણમાં પરિવર્તન અનિવાર્ય છે, અને જે નેતાઓ પરિસ્થિતિઓને સમજે છે અને સમયસર નિર્ણયો લે છે તેમને જ ઇતિહાસમાં સન્માનિત કરવામાં આવે છે.
બિહારના રાજકારણમાં છેલ્લા એક મહિનાથી ધીમે ધીમે થઈ રહેલા વિકાસે હવે સ્પષ્ટ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે. રાજકીય વર્તુળોમાં એવી ચર્ચા વધી રહી હતી કે મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમાર સક્રિય રાજ્ય રાજકારણમાંથી પાછા હટવા અને નવી ભૂમિકા સંભાળવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. દરમિયાન, તેમના પુત્ર નિશાંત કુમારના રાજકીય સંડોવણીની અફવાઓ પણ તેજ બની છે. જાહેર જીવનથી મોટાભાગે દૂર રહેલા નિશાંત તાજેતરમાં પાર્ટીના કાર્યક્રમો અને રાજકીય સભાઓમાં દેખાવા લાગ્યા છે. પાર્ટીમાં ઘણા નેતાઓ તેમને ભવિષ્યમાં સંગઠનનું નેતૃત્વ કરવા સક્ષમ નવી પેઢી તરીકે જોવા લાગ્યા.
રાજકીય રણનીતિ સ્તરે, એવું પણ વિચારવામાં આવ્યું હતું કે નિશાંત કુમારને રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં અનુભવ આપવા માટે રાજ્યસભામાં મોકલવા જોઈએ. જોકે, રણનીતિકારોને પાછળથી ખ્યાલ આવ્યો કે બિહારના રાજકારણમાં તેમની ભાગીદારી વધુ અસરકારક રહેશે. દરમિયાન, પરિસ્થિતિઓ ઝડપથી બદલાઈ ગઈ, અને નીતિશ કુમારના રાજ્યસભામાં પોતાના નામાંકનના સમાચાર સામે આવ્યા. આ નિર્ણયને ફક્ત વ્યક્તિગત જ નહીં પરંતુ ગઠબંધનની વ્યાપક રણનીતિના ભાગ રૂપે પણ જોવામાં આવી રહ્યો છે.
બિહારના રાજકારણમાં નીતિશ કુમારનું યોગદાન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહ્યું છે. તેમણે એવા સમયે રાજ્યની બાગડોર સંભાળી હતી જ્યારે બિહાર વિકાસ અને શાસનમાં પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું હતું. તેમના નેતૃત્વ હેઠળ, કાયદો અને વ્યવસ્થા સુધારવા, રસ્તાઓ અને માળખાગત સુવિધાઓને મજબૂત બનાવવા અને શિક્ષણ અને સામાજિક યોજનાઓનો વિસ્તાર કરવાના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા હતા. આનાથી તેમને “ગુડ ગવર્નન્સ બાબુ” ઉપનામ મળ્યું. તેમના રાજકારણનો મુખ્ય ભાગ વિકાસ, સામાજિક સંતુલન અને વહીવટી સુધારા રહ્યા છે.
હવે જ્યારે તેઓ રાજ્યસભામાં જઈ રહ્યા છે, ત્યારે તેને એક આદરણીય અને વ્યૂહાત્મક પરિવર્તન તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે તેમના આ પગલાથી બિહારના રાજકારણમાં એક નવું માળખું બનશે. એવું પણ કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે તેમણે પોતાના સ્વાસ્થ્ય અને પરિવારને પ્રાથમિકતા આપતા મુખ્યમંત્રી પદ છોડવાનો નિર્ણય લીધો છે. આવો નિર્ણય લેવો સરળ નથી, ખાસ કરીને જ્યારે કોઈ નેતા લાંબા સમયથી સત્તાના કેન્દ્રમાં હોય.
“આ સમગ્ર ઘટનાક્રમનું એક મહત્વપૂર્ણ પાસું એ છે કે બિહારમાં પહેલીવાર ભારતીય જનતા પાર્ટીના કોઈ નેતા મુખ્યમંત્રી પદ સંભાળી શકે છે. ભાજપે છેલ્લી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં નોંધપાત્ર પ્રદર્શન કર્યું હતું, જે રાજ્યમાં સૌથી મોટી પાર્ટી તરીકે ઉભરી આવી હતી. પરિણામે, ગઠબંધનની રાજનીતિએ એવી શક્યતા મજબૂત બનાવી છે કે મુખ્યમંત્રી પદ ભાજપને મળશે. જો આવું થાય, તો તેને બિહારના રાજકારણમાં ઐતિહાસિક પરિવર્તન માનવામાં આવશે.
જોકે, આ પરિવર્તન ફક્ત સત્તા પરિવર્તન નથી, પરંતુ નવા ગઠબંધન માળખાનો સંકેત પણ આપે છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, મંત્રીમંડળ એવી રીતે સંતુલિત કરવામાં આવશે કે નવી સરકાર રચાય ત્યારે બધા સાથી પક્ષોનું પ્રતિનિધિત્વ કરવામાં આવે. ભાજપ અને જેડીયુ બંનેના મંત્રીઓની સંખ્યા લગભગ સમાન હોવાની શક્યતા છે. વધુમાં, અન્ય સાથી પક્ષોને પણ મંત્રીમંડળમાં સામેલ કરવામાં આવી શકે છે.
રાજકીય દ્રષ્ટિકોણથી, આ ફેરફાર રાષ્ટ્રીય રાજકારણ પર પણ અસર કરી શકે છે. આ વર્ષે અનેક રાજ્યોમાં વિધાનસભા ચૂંટણીઓ યોજાવાની છે. આ સમયે, બિહારમાં ભાજપની આગેવાની હેઠળની સરકારની રચના પાર્ટી માટે સકારાત્મક સંદેશ મોકલી શકે છે. જો ભાજપ પહેલીવાર બિહારમાં મુખ્યમંત્રી પદ સંભાળે છે, તો તે તેના સંગઠનાત્મક વિસ્તરણ અને રાજકીય પ્રભાવને વધુ મજબૂત બનાવશે. બીજી” “તરફ, આ પરિવર્તન જેડીયુ માટે નવી ભૂમિકા પણ બનાવી શકે છે. નીતિશ કુમાર, રાષ્ટ્રીય સ્તરે વધુ સક્રિય થઈને, પક્ષની રણનીતિ અને ગઠબંધન રાજકારણમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી શકે છે. તેમનો વ્યાપક અનુભવ અને સંતુલિત નેતૃત્વ શૈલી રાષ્ટ્રીય રાજકારણને પણ ફાયદો પહોંચાડી શકે છે. આ જ કારણ છે કે ઘણા રાજકીય વિશ્લેષકો આ પરિવર્તનને ફક્ત બિહાર પૂરતું મર્યાદિત નહીં, પરંતુ વ્યાપક રાજકીય વ્યૂહરચનાના ભાગ રૂપે જુએ છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં એ પણ નોંધનીય છે કે સત્તા પરિવર્તન છતાં, ગઠબંધનની એકતા જાળવી રાખવાના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. ભાજપ અને જેડીયુ બંને વિકાસની ગતિ જાળવી રાખવા માટે સ્થિર અને મજબૂત સરકાર ઇચ્છે છે. બિહાર જેવા મોટા અને મહત્વપૂર્ણ રાજ્યમાં રાજકીય સ્થિરતા આવશ્યક માનવામાં આવે છે.
રાજકીય ઇતિહાસમાં ઘણીવાર એવું જોવા મળ્યું છે કે જેમ જેમ એક યુગ સમાપ્ત થાય છે, તેમ તેમ બીજો યુગ શરૂ થાય છે. બિહારમાં લાલુ પ્રસાદ યાદવના લાંબા સમયથી પ્રભાવ પછી, નીતિશ કુમારના રાજકારણનો યુગ હવે ધીમે ધીમે એક નવા તબક્કામાં પ્રવેશ કરી રહ્યો છે. જોકે, એમ કહેવું ખોટું નહીં હોય કે બિહારના આધુનિક રાજકારણમાં નીતિશ કુમારની ભૂમિકા હંમેશા યાદ રાખવામાં આવશે.
“તેમની વહીવટી ક્ષમતાઓ, સંતુલિત રાજકારણ અને વિકાસ પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાએ બિહારને એક નવી ઓળખ આપી. હવે, જ્યારે તેઓ સક્રિય રાજ્ય રાજકારણમાંથી પાછા ફરવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે, ત્યારે આ પરિવર્તનને તેમની રાજકીય પરિપક્વતાના ઉદાહરણ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. પરિસ્થિતિઓને સમજીને, તેમણે એક એવો માર્ગ પસંદ કર્યો છે જે નવી પેઢી અને નવી ઉર્જાને રાજ્યના રાજકારણમાં પ્રવેશવા દેશે.
આગામી થોડા અઠવાડિયા બિહારના રાજકારણ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહેશે. રાજ્યસભાની ચૂંટણી પૂર્ણ થયા પછી નવી સરકાર રચાય તેવી શક્યતા છે. જો બધું યોજના મુજબ ચાલશે, તો બિહારમાં રામ નવમી પહેલા નવી સરકાર શપથ લઈ શકે છે. તે સ્થિતિમાં, રાજ્યનું રાજકારણ એક નવા અધ્યાયમાં પ્રવેશ કરશે.
આમ, બિહારના રાજકારણમાં જોવા મળતો પરિવર્તન ફક્ત નેતૃત્વમાં પરિવર્તન નથી, પરંતુ ભવિષ્ય માટે નવી રાજકીય દિશાનો સંકેત પણ છે. એક તરફ, અનુભવી નેતૃત્વ રાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં સક્રિય રહેશે, અને બીજી તરફ, રાજ્યમાં નવી સરકાર વિકાસની ગતિને વેગ આપવા માટે પ્રયત્નશીલ રહેશે. આ જ કારણ છે કે આ સમગ્ર વિકાસને બિહારના રાજકારણમાં એક ઐતિહાસિક વળાંક તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
