તંત્રીની કલમે….
વર્તમાન સમયમાં વૈશ્વિક સ્તરે નાણાકીય વ્યવહારોનું સ્વરૂપ ખૂબ જ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે અને ભારત આ ડિજિટલ ક્રાંતિના આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (યુપીઆઈ) ની અભૂતપૂર્વ સફળતા બાદ, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (આરબીઆઈ) દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલી સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (સીબીડીસી) એટલે કે ડિજિટલ રૂપિયો (ઈ-રૂપિયો) ભારતીય અર્થતંત્રને એક સંપૂર્ણપણે નવા યુગ તરફ લઈ જઈ રહ્યો છે. સીબીડીસી એ માત્ર ભૌતિક ચલણનું ડિજિટલ સ્વરૂપ નથી, પરંતુ તે દેશના સાર્વભૌમ નાણાકીય માળખાને આધુનિક અને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવાની દિશામાં એક ક્રાંતિકારી કદમ છે. જો કે, જેમ-જેમ આ ડિજિટલ ચલણનો વ્યાપક ઉપયોગ સામાન્ય નાગરિકો અને વ્યાપારી સંસ્થાઓ વચ્ચે વધી રહ્યો છે, તેમ-તેમ તેની સામે સાયબર સુરક્ષા, વ્યક્તિગત ડેટાની ગોપનીયતા અને બેંકિંગ પ્રણાલીની સ્થિરતાને લગતા અનેક અભૂતપૂર્વ પડકારો અને કસોટીઓ પણ સામે આવી રહ્યા છે.
સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સીના વ્યાપક અમલીકરણ પાછળ સરકાર અને કેન્દ્રીય બેંકના ઘણા મહત્વપૂર્ણ આર્થિક ઉદ્દેશ્યો રહેલા છે. ભૌતિક ચલણ એટલે કે કાગળની નોટોના છાપકામ, તેના સુરક્ષિત પરિવહન, વિતરણ અને જૂની નોટોને નષ્ટ કરવા પાછળ દર વર્ષે હજારો કરોડ રૂપીયાનો જંગી ખર્ચ થાય છે. ડિજિટલ રૂપિયાના આગમનથી આ ઓપરેશનલ ખર્ચમાં બહુ મોટો ઘટાડો શક્ય બનશે. આ ઉપરાંત, સીબીડીસીના માધ્યમથી નાણાકીય વ્યવહારો ત્વરિત અને વધુ પારદર્શક બને છે, જેનાથી કાળા નાણાંની હેરાફેરી, નકલી ચલણની સમસ્યા અને આતંકવાદી ભંડોળ જેવી ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ પર આપોઆપ લગામ કસી શકાય છે. સરકારી સબસિડી અને કલ્યાણકારી યોજનાઓના નાણાં સીધા જ લાભાર્થીઓના ડિજિટલ વોલેટમાં કોઈ વચેટિયા વિના જમા કરાવી શકાતા હોવાથી ભ્રષ્ટાચાર નાબૂદ કરવામાં પણ આ વ્યવસ્થા અત્યંત કારગત નીવડી રહી છે. સરહદ પારના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને નાણાકીય પતાવટો (ક્રોસ-બોર્ડર પેમેન્ટ્સ) ને વધુ ઝડપી અને સસ્તી બનાવવામાં પણ સીબીડીસી એક ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે.
આ તમામ આર્થિક લાભોની સમાંતર, સાયબર સુરક્ષાનો પડકાર આ નવી નાણાકીય વ્યવસ્થા સામેની સૌથી મોટી કસોટી તરીકે ઉભરી આવ્યો છે. સીબીડીસી સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ અને નેટવર્ક આધારિત હોવાના કારણે તે વિશ્વભરના અત્યાધુનિક સાયબર ગુનેગારો, હેકર્સ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને નુકસાન પહોંચાડવા માંગતા તત્વોના સીધા નિશાના પર છે. જો આ ડિજિટલ ચલણના કેન્દ્રીય આર્કિટેક્ચર અથવા બ્લોકચેન નેટવર્ક પર કોઈ મોટો સાયબર હુમલો થાય અથવા સિસ્ટમમાં કોઈ ખામી સર્જાય, તો દેશની સમગ્ર બેંકિંગ પ્રણાલી પળવારમાં ઠપ થઈ શકે છે. આવી પરિસ્થિતિ માત્ર આર્થિક નુકસાન જ નથી કરતી, પરંતુ દેશની આર્થિક સંપ્રભુતા અને કેન્દ્રીય બેંકની વિશ્વસનીયતા સામે પણ મોટો ખતરો પેદા કરે છે. ડિજિટલ વોલેટ્સમાંથી નાણાંની ચોરી, ફિશિંગ કૌભાંડો અને સ્માર્ટ કોન્ટ્રેક્ટ્સમાં રહેલી સુરક્ષા ખામીઓનો લાભ ઉઠાવીને થતી છેતરપિંડી રોકવી એ આરબીઆઈ અને સુરક્ષા એજન્સીઓ માટે રાત-દિવસનો પડકાર બની ગયો છે.
સાયબર સુરક્ષા ઉપરાંત, નાગરિકોની નાણાકીય ગોપનીયતા (પ્રાઇવસી) નો મુદ્દો પણ એટલો જ ગંભીર અને સંવેદનશીલ છે. ભૌતિક રોકડ વ્યવહારોમાં જે અનામીપણું (એનોનિમિટી) હોય છે, તે ડિજિટલ રૂપિયામાં સંપૂર્ણપણે જાળવવું મુશ્કેલ છે. સીબીડીસીના દરેક વ્યવહારનો એક ડિજિટલ લેખજોખો રહેતો હોવાથી, નાગરિકોના ખર્ચ કરવાની ટેવ અને તેમની અંગત આર્થિક વિગતો પર સરકાર અથવા કેન્દ્રીય સંસ્થાઓનું સતત દેખરેખ રાખવાનું જોખમ રહે છે. લોકશાહીમાં નાગરિકોની નાણાકીય સ્વાયત્તતા જાળવી રાખવી અત્યંત જરૂરી છે, તેથી સુરક્ષા અને ગોપનીયતા વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન સાધવું એ કાયદાકીય અને નૈતિક દ્રષ્ટિએ એક મોટી કસોટી છે. વધુમાં, સામાન્ય વ્યાપારી બેંકોની ભૂમિકા પર પણ આની નકારાત્મક અસર પડી શકે છે. જો જનતા વ્યાપારી બેંકોમાં ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ કે બચત ખાતામાં નાણાં રાખવાને બદલે સીધા જ આરબીઆઈના ડિજિટલ રૂપિયામાં ભંડોળ રાખવાનું શરૂ કરશે, તો બેંકો પાસે ધિરાણ આપવા માટેની મૂડી ઘટી જશે, જે દેશના ઔદ્યોગિક અને આર્થિક વિકાસને અવરોધી શકે છે.
આ વૈશ્વિક અને આર્થિક પડકારોનો સામનો કરવા માટે ભારતે બહુસ્તરીય અને અત્યંત મજબૂત સુરક્ષા માળખું તૈયાર કરવું પડશે. કેન્દ્રીય બેંકે સીબીડીસી નેટવર્કને સુરક્ષિત રાખવા માટે ક્વોન્ટમ-પ્રતિરોધક ક્રિપ્ટોગ્રાફી (ક્વોન્ટમ-રેઝિસ્ટન્ટ ક્રિપ્ટોગ્રાફી) અને અદભુત એન્ક્રિપ્શન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ, જેથી ભવિષ્યના સુપરકોમ્પ્યુટર્સ પણ તેને હેક ન કરી શકે. દેશમાં સાયબર સાક્ષરતાનો વ્યાપ વધારવો પણ એટલો જ અનિવાર્ય છે, કારણ કે ડિજિટલ વ્યવહારોમાં સૌથી નબળી કડી અજાણ ગ્રાહક સાબિત થતો હોય છે. બેંકિંગ ક્ષેત્રના કર્મચારીઓથી લઈને અંતરિયાળ ગામડાના સામાન્ય નાગરિક સુધી તમામને ડિજિટલ સુરક્ષાના નિયમો વિશે જાગૃત કરવા પડશે. સીબીડીસીના વ્યાપક ઉપયોગને સફળ બનાવવા માટે કડક ડેટા પ્રોટેક્શન કાયદા અને ત્વરિત સાયબર ન્યાય પ્રણાલીની સ્થાપના કરવી પડશે. ભારતીય અર્થતંત્ર માટે સીબીડીસી એ એક સોનેરી તક છે, પરંતુ તેની સફળતાનો આધાર માત્ર ટેકનોલોજીના અમલીકરણ પર નહીં, બલ્કે સાયબર સુરક્ષાની અગ્નિપરીક્ષામાં તે કેટલી ખરી ઉતરે છે તેના પર નિર્ભર રહેશે.
નરેન્દ્ર જોષી
