તંત્રીની કલમે….
વિશ્વની બે સૌથી મોટી લોકશાહી વ્યવસ્થાઓ – ભારત અને અમેરિકા – વચ્ચે વેપાર સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે ચાલી રહેલી ચર્ચાઓ આજે વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. એક તરફ ભારત વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા તરીકે ઉભરી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ અમેરિકા હજુ પણ વિશ્વનું સૌથી મોટું ગ્રાહક બજાર અને ટેક્નોલોજી શક્તિ કેન્દ્ર છે. આવા સંજોગોમાં બંને દેશો વચ્ચે થનારો સંભવિત વેપાર કરાર ભારત માટે નવી તકોના દ્વાર ખોલી શકે છે. પરંતુ સાથે જ એ પ્રશ્ન પણ ઊભો થાય છે કે શું આ કરાર ભારતને વધુ આર્થિક મજબૂતી આપશે કે પછી નવી પ્રકારની નિર્ભરતાના માર્ગે લઈ જશે?
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેનો વેપાર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સતત વધ્યો છે. માહિતી ટેક્નોલોજી, દવાઓ, હીરા-ઝવેરાત, કાપડ, ઓટોમોબાઈલના ઘટકો અને કૃષિ ઉત્પાદનો જેવા ક્ષેત્રોમાં ભારતે અમેરિકન બજારમાં મજબૂત સ્થાન બનાવ્યું છે. જો વેપાર કરાર સફળતાપૂર્વક અમલમાં આવે તો ભારતીય ઉત્પાદકોને અમેરિકન બજારમાં વધુ સરળ પ્રવેશ મળી શકે છે. પરિણામે નિકાસમાં વધારો થશે, નવા ઉદ્યોગો ઉભા થશે અને રોજગારીની તકો પણ વધશે.
ખાસ કરીને ગુજરાત જેવા ઔદ્યોગિક રાજ્ય માટે આ કરાર અનેક નવી સંભાવનાઓ લઈને આવી શકે છે. ગુજરાતના ફાર્માસ્યુટિકલ, કેમિકલ, ટેક્સટાઈલ અને એન્જિનિયરિંગ ક્ષેત્રોને અમેરિકન બજારમાં વધુ વ્યાપક પ્રવેશ મળશે. આ ઉપરાંત વિદેશી રોકાણમાં વધારો થવાથી ઉત્પાદન ક્ષમતામાં વૃદ્ધિ અને નવી ટેક્નોલોજીનો પ્રવાહ પણ શક્ય બનશે.
પરંતુ દરેક અવસર સાથે કેટલાક જોખમો પણ જોડાયેલા હોય છે. વેપાર કરારનો અર્થ માત્ર નિકાસ વધારવાનો નથી, પરંતુ આયાત માટેના દરવાજા પણ વધુ ખુલ્લા કરવાના છે. અમેરિકન કૃષિ ઉત્પાદનો, ટેક્નોલોજી અને ઔદ્યોગિક માલ ભારતીય બજારમાં વધુ સરળતાથી પ્રવેશી શકશે. જો ભારતીય ઉદ્યોગો અને ખેડૂતો પૂરતી સ્પર્ધાત્મક ક્ષમતા વિકસાવી શકશે નહીં તો તેમને નુકસાન ભોગવવું પડી શકે છે.
ભારતનો અનુભવ દર્શાવે છે કે વૈશ્વિકીકરણના લાભો સાથે પડકારો પણ આવ્યા છે. ઘણી વખત મોટા દેશો સાથેના વેપાર સંબંધોમાં નબળા ભાગીદાર પર દબાણ વધતું હોય છે. અમેરિકાની આર્થિક નીતિઓ, ટેરિફ અને વેપાર સંબંધિત નિર્ણયો વિશ્વ બજારોને સીધી અસર કરે છે. જો ભારત પોતાની નિકાસ માટે અતિશય રીતે અમેરિકન બજાર પર નિર્ભર બની જશે તો ભવિષ્યમાં કોઈપણ નીતિગત ફેરફાર ભારતીય અર્થતંત્ર માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
આથી ભારતે વેપાર કરારને માત્ર બજાર વિસ્તરણના દૃષ્ટિકોણથી નહીં, પરંતુ લાંબા ગાળાની આર્થિક સ્વતંત્રતાના દૃષ્ટિકોણથી પણ જોવાની જરૂર છે. “આત્મનિર્ભર ભારત”નો અર્થ વિશ્વથી અલગ થવાનો નથી, પરંતુ વૈશ્વિક વેપારમાં ભાગ લેતાં પોતાની ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવવાનો છે. વેપાર કરાર એવો હોવો જોઈએ કે જેમાં ભારતીય ઉદ્યોગો, ખેડૂતો અને નાના-મધ્યમ ઉદ્યોગોના હિતોનું યોગ્ય રક્ષણ થાય.
ભારત માટે સૌથી મોટો પડકાર સંતુલન જાળવવાનો છે. એક તરફ અમેરિકાની સાથેના મજબૂત સંબંધો ટેક્નોલોજી, રોકાણ અને વૈશ્વિક પ્રભાવમાં વધારો કરી શકે છે, જ્યારે બીજી તરફ ભારતે યુરોપ, જાપાન, આફ્રિકા, દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અને મધ્ય પૂર્વ જેવા અન્ય બજારો સાથેના સંબંધો પણ સમાન રીતે મજબૂત રાખવા પડશે. વિવિધ બજારોમાં હાજરી જ ભારતને કોઈ એક દેશ પર અતિનિર્ભર બનતા અટકાવી શકે છે.
આજે વિશ્વ બહુધ્રુવીય આર્થિક વ્યવસ્થા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આવા સમયમાં ભારત માટે જરૂરી છે કે તે દરેક વેપાર કરારને રાષ્ટ્રીય હિતના ચશ્માથી જુએ. અમેરિકા સાથેનો વેપાર કરાર ચોક્કસપણે વિકાસ, રોકાણ અને રોજગારી માટે એક મોટો અવસર બની શકે છે. પરંતુ જો તેમાં પૂરતી સાવચેતી ન રાખવામાં આવે તો તે આર્થિક નિર્ભરતાના નવા સ્વરૂપને પણ જન્મ આપી શકે છે.
અંતે, પ્રશ્ન કરારનો નથી, પરંતુ કરારની શરતો અને ભારતની તૈયારીનો છે. જો ભારત પોતાની ઉત્પાદન ક્ષમતા, ટેક્નોલોજીકલ શક્તિ અને સ્પર્ધાત્મકતા વધારવામાં સફળ થશે, તો અમેરિકા સાથેનો વેપાર કરાર વિકાસનો માર્ગ બનશે. પરંતુ જો આપણે માત્ર બજાર તરીકે જ કાર્ય કરીશું, તો આ અવસર ધીમે ધીમે નિર્ભરતામાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે. તેથી સમયની માંગ છે કે ભારત ખુલ્લા વેપાર અને આત્મનિર્ભરતા વચ્ચેનું સંતુલન જાળવીને આગળ વધે.
નરેન્દ્ર જોષી
