રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષમાં શાંતિની નવી આશાઃ ભારતની મધ્યસ્થી અને બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણો

તંત્રીની કલમે….

રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે ચાલી રહેલું યુદ્ધ હવે માત્ર બે રાષ્ટ્રો વચ્ચેનો સીમિત સંઘર્ષ રહ્યો નથી, પરંતુ તે એક એવા વૈશ્વિક સંકટમાં ફેરવાઈ ગયું છે જેણે આખી દુનિયાની રાજકીય અને આર્થિક વ્યવસ્થાને હચમચાવી દીધી છે. છેલ્લા બે વર્ષથી વધુ સમયથી ચાલી રહેલા આ લોહિયાળ જંગમાં હજારો નિર્દોષ નાગરિકો અને સૈનિકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે, છતાં પણ કોઈ નક્કર પરિણામ દેખાઈ રહ્યું નહોતું. જોકે, વર્ષ ૨૦૨૬ના વર્તમાન સમયમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક પર કેટલીક એવી ગતિવિધિઓ જોવા મળી રહી છે જે સૂચવે છે કે આ યુદ્ધ હવે તેના અંતિમ તબક્કા તરફ અથવા તો ઓછામાં ઓછું યુદ્ધવિરામ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આ બદલાતા વળાંકમાં ભારતની ભૂમિકા અને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના વ્યક્તિગત પ્રયાસો અત્યંત મહત્વના સાબિત થઈ રહ્યા છે, જેની અસર સમગ્ર વિશ્વના રાજદ્વારી વાતાવરણ પર સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે.

વર્તમાન પરિસ્થિતિનું નિરીક્ષણ કરીએ તો, યુદ્ધના મેદાનમાં અત્યારે એક પ્રકારની જડતા જોવા મળી રહી છે. બંને પક્ષો લાંબા સમયના સંઘર્ષ બાદ થાક્યા છે અને સંસાધનોની અછતનો સામનો કરી રહ્યા છે. રશિયા તેની આર્થિક ક્ષમતા અને લશ્કરી તાકાતને જાળવી રાખવા માટે મથામણ કરી રહ્યું છે, જ્યારે યુક્રેન પશ્ચિમી દેશોની સહાય પર નિર્ભર હોવાથી સતત અનિશ્ચિતતાનો સામનો કરી રહ્યું છે. આ સ્થિતિમાં અમેરિકાની વર્તમાન સરકારના દ્રષ્ટિકોણ અને તેમની બદલાયેલી વ્યૂહરચનાએ આખા સમીકરણને નવો વળાંક આપ્યો છે. અમેરિકાની વર્તમાન વિદેશ નીતિ હવે યુદ્ધને લાંબુ ખેંચવાને બદલે રાજદ્વારી સમજૂતી દ્વારા ઉકેલ લાવવા તરફ વધુ ઝુકેલી જણાય છે. યુરોપના દેશો પણ હવે ઉર્જા સંકટ અને આર્થિક મોંઘવારીથી કંટાળીને શાંતિ માટે આતુર બન્યા છે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ અને બદલાતા વૈશ્વિક વલણોને કારણે મંત્રણાના ટેબલ પર પાછા ફરવાની શક્યતાઓ પ્રબળ બની છે.

આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ભારત અને વડાપ્રધાન મોદીની ભૂમિકા એક દીવાદાંડી સમાન બની રહી છે. વડાપ્રધાન મોદીએ પોતાની મુત્સદ્દીગીરી દ્વારા સાબિત કર્યું છે કે ભારત માત્ર એક તટસ્થ પ્રેક્ષક નથી, પણ એક જવાબદાર વૈશ્વિક શક્તિ છે. ભારતની વિશેષતા એ રહી છે કે તે રશિયા સાથે તેના દાયકાઓ જૂના મિત્રતાભર્યા સંબંધો જાળવી શક્યું છે અને સાથે જ યુક્રેન તેમજ પશ્ચિમી રાષ્ટ્રો સાથે પણ મજબૂત આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક જોડાણ ધરાવે છે. વડાપ્રધાન મોદીએ ‘વિશ્વ બંધુ’ તરીકેની છબી પ્રસ્થાપિત કરીને બંને દેશોના વડાઓ સાથે જે આત્મીયતા કેળવી છે, તેના કારણે જ આજે ભારત એકમાત્ર એવો દેશ છે જે બંને પક્ષોને સમજાવવાની નૈતિક ક્ષમતા ધરાવે છે. મોસ્કોમાં પુતિન સાથેની મંત્રણા હોય કે કિવમાં ઝેલેન્સ્કી સાથેની તાજેતરની મુલાકાતો, મોદીએ હંમેશા એ વાત પર ભાર મૂક્યો છે કે કોઈપણ ઉકેલ રણમેદાનમાં નહીં પરંતુ સંવાદ દ્વારા જ શક્ય છે.

વડાપ્રધાન મોદીના નેતૃત્વની સૌથી મોટી અસર એ થઈ છે કે આજે ‘ગ્લોબલ સાઉથ’ એટલે કે દુનિયાના વિકાસશીલ અને ગરીબ દેશો ભારત તરફ આશાભરી નજરે જોઈ રહ્યા છે. આ દેશો યુદ્ધના કારણે સીધી રીતે અસરગ્રસ્ત થયા છે, કારણ કે ખાતર, ઈંધણ અને અનાજના ભાવો આસમાને પહોંચ્યા છે. ભારતે આ દેશોના અવાજને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર વાચા આપીને સાબિત કર્યું છે કે યુદ્ધ માત્ર બે દેશોનો વિષય નથી પણ સમગ્ર માનવતાનો વિષય છે. વડાપ્રધાનની આ વૈશ્વિક સમજદારીને કારણે જ રશિયા જેવો શક્તિાશાળી દેશ પણ ભારતની સલાહને અવગણી શકતો નથી. ભારતનો પ્રભાવ એટલો વધ્યો છે કે પશ્ચિમી દેશો પણ હવે સ્વીકારી રહ્યા છે કે રશિયાને સમજાવવા અને મંત્રણા માટે રાજી કરવા માટે ભારતની સહાય અનિવાર્ય છે.

વર્તમાનમાં જે રાજદ્વારી પ્રયાસો તેજ થયા છે તેની પાછળ ભારતની શાંતિ માટેની મધ્યસ્થતા સૌથી મોટું પરિબળ છે. ભારતની આ નીતિએ સાબિત કર્યું છે કે શાંતિ કોઈ નબળાઈ નથી પરંતુ તે સૌથી મોટી તાકાત છે. વડાપ્રધાન મોદીએ હિંમતપૂર્વક જે રીતે રશિયાને અરીસો બતાવ્યો અને યુક્રેનને પણ માનવીય સહયોગની ખાતરી આપી, તે દર્શાવે છે કે ભારત હવે નવું વિશ્વ ઘડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ યુદ્ધના અંતથી માત્ર ભૌગોલિક તણાવ જ નહીં ઘટે, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં પણ નવી ઉર્જાનો સંચાર થશે. ભારતનું આ નેતૃત્વ ભવિષ્યમાં તેને વિશ્વની સર્વોચ્ચ સંસ્થાઓમાં વધુ મજબૂત અને નિર્ણાયક સ્થાન અપાવવામાં પણ મદદરૂપ થશે.

ટૂંકમાં કહી શકાય કે રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષમાં અત્યારે જે વળાંક જોવા મળી રહ્યો છે તે શાંતિની નવી આશા લઈને આવ્યો છે. આ પરિવર્તનમાં ભારત અને વડાપ્રધાન મોદીનું યોગદાન ઐતિહાસિક છે. તેમણે પોતાની કુશળ વિદેશ નીતિ અને સંવેદનશીલ અભિગમ દ્વારા દુનિયાને બતાવ્યું છે કે લોકશાહી અને સંવાદ દ્વારા કોઈપણ જટિલ સમસ્યાનો ઉકેલ લાવી શકાય છે. જો આ રાજદ્વારી પ્રયાસો સફળ થશે, તો તે માત્ર રશિયા અને યુક્રેન માટે જ નહીં, પણ સમગ્ર માનવજાત માટે એક મોટી જીત હશે. વિશ્વ શાંતિના આ માર્ગમાં ભારતનો ફાળો આવનારી પેઢીઓ માટે એક ઉદાહરણ બની રહેશે, કારણ કે ભારતે સાબિત કર્યું છે કે સાચી મહાસત્તા એ જ છે જે યુદ્ધને રોકવાની તાકાત ધરાવતી હોય. હવે સમય પાકી ગયો છે કે શસ્ત્રોની ગુંજ શાંત થાય અને વિકાસ તથા માનવતાના નવા યુગની શરૂઆત થાય, જેમાં ભારત એક અગ્રેસર માર્ગદર્શકની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે.

નરેન્દ્ર જોષી