તંત્રીની કલમે….
રાજકારણમાં સેવા કરવાની વાતો ઘણી થાય છે, પરંતુ રાજકીય પક્ષોના ભંડોળમાં આવતાં અબજો રૂપિયાનો સ્ત્રોત, તેનો હિસાબ અને તેના પર લાગતા કાયદાની વાત આવે ત્યારે પારદર્શિતાની કસોટી શરૂ થાય છે. લોકશાહીમાં મતદાર પોતાના પ્રતિનિધિ પસંદ કરે છે, પરંતુ રાજકીય પક્ષોને નાણાં કોણ આપે છે, શા માટે આપે છે અને બદલામાં શું અપેક્ષા રાખે છે, તે જાણવાનો અધિકાર પણ નાગરિકને છે. ગુજરાતમાં કથિત બોગસ રાજકીય પક્ષોના દાન અને કરચોરીના સંદર્ભમાં આવકવેરા વિભાગની તપાસના અહેવાલોએ આ ગંભીર પ્રશ્નને ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં મૂક્યો છે. જોકે, તપાસના અહેવાલો અને સાબિત થયેલા ગુનામાં તફાવત રાખવો જરૂરી છે; આરોપોની નિષ્પક્ષ તપાસ થવી જોઈએ અને દોષ સાબિત થાય તો કડક કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
રાજકીય પક્ષોને ચૂંટણી લડવા, સંગઠન ચલાવવા, જાહેરસભાઓ યોજવા અને લોકસંપર્ક માટે નાણાંની જરૂર પડે છે. તેથી રાજકીય દાન પોતે કોઈ ગુનો નથી. લોકશાહી વ્યવસ્થામાં કાયદેસર દાન સ્વાભાવિક છે, પરંતુ દાનના નામે કરચોરી થાય, બોગસ સંસ્થાઓનો ઉપયોગ કરીને નાણાંની હેરફેર થાય અથવા કાયદેસરની જવાબદારીથી બચવાનો પ્રયાસ થાય તો તે માત્ર નાણાકીય ગેરરીતિ રહેતી નથી; તે લોકશાહીની વિશ્વસનીયતા પર પ્રહાર બને છે. સવાલ એ નથી કે રાજકીય પક્ષોને નાણાં કેમ મળે છે, પરંતુ સવાલ એ છે કે આ નાણાં ક્યાંથી આવે છે, તેની નોંધ કેવી રીતે થાય છે અને તેની તપાસ કોણ કરે છે.
કથિત બોગસ રાજકીય પક્ષો દ્વારા કરકાયદાના લાભનો દુરુપયોગ થતો હોવાની શંકા હોય તો તપાસ એજન્સીઓએ દાન આપનારાઓ, નાણાં મેળવતી સંસ્થાઓ, બેંક વ્યવહારો, આવકવેરા રિટર્ન અને પક્ષોના હિસાબોની કડીબદ્ધ તપાસ કરવી જોઈએ. માત્ર કાગળ પર નોંધાયેલા વ્યવહારોને સાચા માની લેવાને બદલે નાણાંનો વાસ્તવિક સ્ત્રોત અને અંતિમ ઉપયોગ શોધવો જરૂરી છે. જો કોઈ પક્ષ કે દાનદાતા કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરતો હોવાનું સાબિત થાય તો નિયમ મુજબ દંડ, કરવસૂલાત અને જરૂરી હોય ત્યાં ફોજદારી કાર્યવાહી થવી જોઈએ. બીજી તરફ, માત્ર શંકા કે રાજકીય ઓળખના આધારે કોઈને દોષિત જાહેર કરવાની વૃત્તિ પણ ન્યાયના સિદ્ધાંતો વિરુદ્ધ છે.
આ મુદ્દાનો બીજો મહત્ત્વનો પાસો રાજકીય ભંડોળમાં રહેલી અપારદર્શિતા છે. મોટા દાતાઓ પાસેથી મળતાં નાણાં અને રાજકીય પક્ષો દ્વારા કરવામાં આવતા ખર્ચની પૂરતી જાહેર માહિતી ન હોય તો સામાન્ય નાગરિક માટે સત્તા અને નાણાં વચ્ચેના સંબંધને સમજવો મુશ્કેલ બને છે. કોઈ કંપની કે વ્યક્તિ મોટા પ્રમાણમાં દાન આપે ત્યારે તેના પાછળ જાહેર નીતિ, સરકારી કોન્ટ્રાક્ટ, કરરાહત કે અન્ય કોઈ લાભની અપેક્ષા છે કે નહીં, તે અંગે પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે. દરેક દાન પાછળ ખોટો ઇરાદો હોય એવું માનવું યોગ્ય નથી, પરંતુ દાન અને સરકારી નિર્ણય વચ્ચે હિતોના ટકરાવની શક્યતા હોય તો તેની તપાસ થઈ શકે તેવી વ્યવસ્થા હોવી જ જોઈએ.
આવકવેરા વિભાગ અને અન્ય સંબંધિત તપાસ એજન્સીઓની ભૂમિકા અહીં અત્યંત મહત્ત્વની છે. તપાસ કાયદાના આધારે થવી જોઈએ, પક્ષના નામ કે સત્તા સાથેના સંબંધના આધારે નહીં. એક પક્ષ સામે કડક કાર્યવાહી અને બીજા પક્ષ સામે મૌન—આવી અસમાનતાની છાપ પણ લોકવિશ્વાસને નુકસાન પહોંચાડે છે. તપાસની પ્રગતિ, કાયદેસર રીતે જાહેર કરી શકાય તેવી વિગતો અને અંતિમ પરિણામ અંગે સમયસર માહિતી આપવામાં આવે તો અફવાઓને બદલે હકીકતોને સ્થાન મળે. સાથે જ તપાસની ગોપનીયતા, કરદાતાની ખાનગી માહિતી અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાનું રક્ષણ પણ એટલું જ જરૂરી છે.
સરકારે રાજકીય દાન માટે વધુ સ્પષ્ટ અને સરળતાથી ચકાસી શકાય તેવી જાહેર વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જોઈએ. નિર્ધારિત મર્યાદાથી વધુ દાન આપનારની ઓળખ, દાનની રકમ, દાનની તારીખ અને રાજકીય પક્ષના ખર્ચની વિગતો સમયસર જાહેર થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ. પક્ષોના હિસાબોનું સ્વતંત્ર ઓડિટ, ડિજિટલ વ્યવહારોની તપાસ, શંકાસ્પદ દાનની ઓળખ માટે અસરકારક વ્યવસ્થા અને કાયદાના ઉલ્લંઘન બદલ પક્ષ તથા જવાબદાર વ્યક્તિ સામે સમાન કાર્યવાહી જરૂરી છે. ચૂંટણીપંચ, આવકવેરા વિભાગ અને અન્ય સંબંધિત સંસ્થાઓ વચ્ચે કાયદાની મર્યાદામાં માહિતીનું સંકલન પણ મજબૂત થવું જોઈએ.
લોકશાહી માત્ર મતદાનના દિવસે જીવંત રહેતી નથી; તે રોજેરોજની જવાબદારી, નૈતિકતા અને વિશ્વાસથી મજબૂત બને છે. કરદાતા પોતાના પર લાગતા કર દ્વારા દેશની વ્યવસ્થા ચલાવવામાં ફાળો આપે છે. એ જ વ્યવસ્થામાં જો કરચોરીના કથિત રસ્તાઓ રાજકીય ભંડોળ સાથે જોડાય તો તેની તપાસ કરવી સરકારની ફરજ છે. રાજકીય પક્ષો કોઈ કાયદાથી ઉપર નથી અને તપાસ એજન્સીઓ પણ કોઈ પક્ષના રાજકીય હિત માટે કામ કરી શકે નહીં. પારદર્શિતા કોઈ પક્ષ સામેનું હથિયાર નહીં, પરંતુ તમામ પક્ષો માટેનો એકસરખો નિયમ બનવી જોઈએ.
લોકશાહીના ભંડોળ પર જનતાનો વિશ્વાસ જાળવવો હોય તો દાનનો સ્ત્રોત, નાણાંનો હિસાબ અને તપાસનું પરિણામ—ત્રણેય બાબતોમાં જવાબદારી અનિવાર્ય છે. રાજકીય દાન કાયદેસર હોય તો તેને છુપાવવાની જરૂર નથી; અને જો તેમાં ગેરરીતિ હોય તો તેને રાજકીય પ્રભાવના પડદા પાછળ બચાવી શકાય નહીં. લોકશાહીમાં સત્તા જનતાની છે, તેથી રાજકીય ભંડોળ અંગેના સવાલોના જવાબ આપવાની જવાબદારી પણ જનતા પ્રત્યે જ છે.
નરેન્દ્ર જોષી
