તંત્રીની કલમે….
રૂપિયો ડોલર સામે રૂ. ૯૫ની નજીક પહોંચી રહ્યો છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલનો ભાવ ૧૦૦ ડોલરની નજીક સરકી રહ્યો છે. આ માત્ર ચલણબજાર અને તેલબજારના સમાચાર નથી. ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાત માટે મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડની આયાત કરે છે. તેથી ક્રૂડ મોંઘું થાય અને તેની સાથે રૂપિયો નબળો પડે તો દેશ માટે તેલ ખરીદવું બેવડું મોંઘું બને છે. તેની અસર આખરે સામાન્ય પરિવારના બજેટ પર પડે છે.
ક્રૂડનો ભાવ વધે એટલે સૌપ્રથમ પેટ્રોલ અને ડીઝલ તરફ નજર જાય છે. પરંતુ અસર પેટ્રોલ પંપ પર અટકતી નથી. ડીઝલ મોંઘું થાય એટલે ટ્રક, બસ, ટેમ્પો અને માલવાહક વાહનોનો ખર્ચ વધે છે. પરિવહન મોંઘું થાય એટલે શાકભાજી, અનાજ, દૂધ અને અન્ય ચીજવસ્તુઓને બજાર સુધી પહોંચાડવાનો ખર્ચ વધે છે. આમ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની આગ ધીમે ધીમે સ્થાનિક બજારમાં પહોંચે છે.
એટલે સવાલ માત્ર એ નથી કે પેટ્રોલ કેટલું મોંઘું થશે. સાચો સવાલ એ છે કે સામાન્ય પરિવારનું આખા મહિનાનું બજેટ કેટલું મોંઘું થશે?
પહેલેથી જ ઘર ચલાવવું સરળ નથી. ઘરનો હપ્તો કે ભાડું, બાળકોની શાળા-ફી, દૂધ, શાકભાજી, કરિયાણું, વીજળી, દવાઓ અને વાહનનો ખર્ચ—દરેકમાં થોડો વધારો થાય તો મહિનાના અંતે બચતનો સૌથી પહેલાં ભોગ લેવાય છે. આવક સ્થિર હોય અને ખર્ચ સતત વધતો જાય ત્યારે ખરીદશક્તિ ઘટે છે, બચત ઘટે છે અને ભવિષ્યની યોજનાઓ પાછળ ઠેલાય છે.
રૂપિયો નબળો પડવાથી મુશ્કેલી વધુ ગંભીર બને છે. ડોલરમાં ચૂકવણી કરવાની હોય ત્યારે નબળો રૂપિયો ક્રૂડ ઉપરાંત વિદેશી કાચો માલ, મશીનરી, ઇલેક્ટ્રોનિક ઘટકો અને અન્ય આયાતોને પણ મોંઘી બનાવી શકે છે. ઉત્પાદન ખર્ચ વધે તો તેનો ભાર અંતે ગ્રાહક પર આવી શકે છે.
ઘરનું રસોડું પણ અછૂત રહી શકે નહીં. એલપીજીના ભાવ, પરિવહન ખર્ચ અને ખાદ્યપદાર્થોના ભાવ પર દબાણ આવી શકે છે. મધ્યમવર્ગ માટે મહિને રૂ. ૫૦૦ કે રૂ. ૧,૦૦૦નો વધારાનો ખર્ચ નાનો લાગે, પરંતુ વર્ષના અંતે તે હજારો રૂપિયાનો બોજ બને છે.
પશ્ચિમ એશિયામાં વધતી તંગદિલી સ્થિતિને વધુ અનિશ્ચિત બનાવી રહી છે. ઊર્જા પુરવઠામાં અડચણ ઊભી થાય અથવા હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં અવરજવર ખોરવાય તો ક્રૂડના ભાવમાં વધુ ઉછાળો આવી શકે છે. તેથી ભારતે વૈશ્વિક સંકટની રાહ જોવાને બદલે તેની સંભવિત અસર સામે અગાઉથી તૈયારી કરવી પડશે.
અહીં સરકારની કસોટી શરૂ થાય છે.
સરકારે પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરના કરનું માળખું તપાસીને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં અસાધારણ ઉછાળો આવે ત્યારે સમયબદ્ધ કરરાહત આપવી જોઈએ. કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંનેએ પોતાના આવકહિતો સાથે સામાન્ય નાગરિકની મુશ્કેલીને પણ પ્રાથમિકતા આપવી પડશે.
એલપીજીના ભાવમાં અચાનક વધારો ન થાય તે માટે જરૂરિયાતમંદ પરિવારો માટે લક્ષિત સહાય આપવી જોઈએ. આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના બજારમાં સંગ્રહખોરી અને કાળાબજારી સામે કડક કાર્યવાહી જરૂરી છે. ક્રૂડ મોંઘું થયું છે તે બહાને અનાવશ્યક ભાવવધારો કરીને ગ્રાહકને લૂંટવામાં આવે તે ચલાવી શકાય નહીં.
સરકારે સાથે સાથે બજારમાં ભાવની નિયમિત દેખરેખ રાખવી જોઈએ અને પરિવહન ખર્ચના નામે થતો બિનજરૂરી ભાવવધારો રોકવો જોઈએ. મોંઘવારીની સૌથી મોટી અસર નીચી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા પરિવારો પર પડે છે, તેથી રાહત પણ સૌથી પહેલાં તેમને જ મળવી જોઈએ.
જાહેર પરિવહનને પણ મોંઘવારી સામેના સુરક્ષા કવચ તરીકે જોવું જોઈએ. બસ અને મેટ્રો જેવી સેવાઓ સસ્તી અને વિશ્વસનીય રહેશે તો ખાનગી વાહન અને ઇંધણના વધતા ખર્ચનો બોજ ઘટાડી શકાય છે.
રિઝર્વ બેન્કે રૂપિયાની અતિશય અસ્થિરતા રોકવા માટે જરૂરી બજાર હસ્તક્ષેપ અને વિદેશી ચલણની તરલતા જાળવવી પડશે. પરંતુ મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે ભારત પોતાની આયાતી ઊર્જા પરની નિર્ભરતા કેટલી ઝડપથી ઘટાડી શકે?
સૂર્ય ઊર્જા, પવન ઊર્જા, વીજ વાહનો, ઊર્જા કાર્યક્ષમતા અને જાહેર પરિવહનમાં રોકાણ હવે માત્ર પર્યાવરણની નીતિ નથી. તે ભારતની આર્થિક સુરક્ષાની નીતિ છે. જ્યાં સુધી ભારતની ઊર્જાની નસો વિદેશી ક્રૂડના ભાવ સાથે જોડાયેલી રહેશે ત્યાં સુધી વિશ્વના કોઈ પણ ખૂણે સર્જાયેલું યુદ્ધ કે રાજકીય સંકટ ભારતના ઘરખર્ચને હચમચાવી શકે છે.
ભારતની આર્થિક વૃદ્ધિના મોટા આંકડા આશાવાદ આપે છે. પરંતુ વિકાસની સાચી કસોટી જીડીપીના આંકડા કે શેરબજારની તેજીમાં નથી. સાચી કસોટી ત્યારે થાય છે જ્યારે સામાન્ય પરિવાર પોતાની આવકમાં ઘર ચલાવી શકે, બાળકોનું શિક્ષણ ચાલુ રાખી શકે અને મહિનાના અંતે કંઈક બચાવી શકે.
આજે રૂ. ૯૫ની નજીકનો રૂપિયો અને ૧૦૦ ડોલરની નજીકનું ક્રૂડ ગંભીર સંદેશ આપી રહ્યા છે. સરકાર આજે સાવચેત બને તો સંકટને આંચકામાં ફેરવાતું અટકાવી શકાય છે.
સરકારે આજે જ ઇંધણમાં યોગ્ય રાહત, આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ પર નિયંત્રણ, એલપીજી માટે સુરક્ષા, જાહેર પરિવહનને ટેકો અને રૂપિયાની અસ્થિરતા સામે સંકલિત નીતિ અમલમાં મૂકવી જોઈએ.
કારણ કે વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડનો ભાવ ૧૦૦ ડોલર સુધી પહોંચે તે અર્થશાસ્ત્રીઓ માટે એક આંકડો હોઈ શકે, પરંતુ સામાન્ય પરિવાર માટે તે મહિનાના બજેટમાં વધુ એક કાપ બની શકે છે.
રૂપિયો નબળો પડે ત્યારે દેશની આર્થિક શક્તિની કસોટી થાય છે; ક્રૂડ મોંઘું થાય ત્યારે સરકારની નીતિની કસોટી થાય છે; પરંતુ અંતે આ બંનેની કિંમત સામાન્ય માણસે ન ચૂકવવી પડે—એ જ સાચા શાસનની કસોટી છે.
નરેન્દ્ર જોષી
